Zet jij de tafels altijd in groepjes? Of juist in rijen? Een goede leeromgeving ondersteunt het leerproces van je leerlingen of studenten. Eén van de meest bepalende aspecten van die leeromgeving, is de klassenopstelling. Het kan een aanzienlijke invloed hebben op het leerproces. Dit artikel duikt dieper in op het belang van de juiste klassenopstelling, de effecten ervan op leerlingen en docenten, en hoe je hierin keuzes kunt maken.
Onderzoek over klasopstelling
De klassenopstelling is veel meer dan simpelweg het schuiven met tafels en stoelen. Het heeft direct invloed op de prestaties van leerlingen en het gedrag van zowel leerlingen als docenten. Uit onderzoek blijkt dat de juiste opstelling niet alleen de taakgerichtheid en concentratie van leerlingen kan verbeteren, maar ook hun interactie met de docent en medeleerlingen kan bevorderen.
Zo toont onderzoek van Wheldall en Lam (1987) aan dat leerlingen met storend gedrag veel taakgerichter werken wanneer ze in een rijopstelling zitten in plaats van in groepen. Het storend gedrag nam hierbij drastisch af. Ook produceren leerlingen niet per se beter werk in een rijopstelling, maar wel meer werk, omdat er minder niet-lesgerelateerde gesprekken zijn (Simmons et al., 2015). Voor docenten heeft de opstelling ook effect: docenten geven in rijopstelling vaker instructies en zijn geneigd meer positieve feedback te geven (Brooks, 2012; Wheldall et al., 1981).
Het doel van je les
Elke klassenopstelling heeft zijn voor- en nadelen, en het is belangrijk om een opstelling te kiezen die past bij de leerdoelen en activiteiten van die dag. Hieronder bespreken we enkele veelgebruikte opstellingen en hun toepassingen.
1. Rijenopstelling
De klassieke rijopstelling is vooral geschikt voor lessen waarbij focus en concentratie centraal staan, zoals zelfstandig werken en toetsen. Leerlingen hebben hun eigen ruimte, wat helpt bij het verminderen van afleiding en het bevorderen van concentratie. Het grootste nadeel is de beperkte interactie tussen leerlingen, wat het minder geschikt maakt voor samenwerkingsopdrachten.
2. Groepstafels
Groepstafels zijn ideaal voor samenwerkend leren en interactieve taken, zoals groepsopdrachten en projectwerk. Leerlingen kunnen gemakkelijk met elkaar communiceren, wat samenwerking bevordert. Toch kan deze opstelling soms voor rumoer zorgen, vooral als de groepen niet goed begeleid worden. Bovendien zijn sommige leerlingen vatbaar voor afleiding in deze setting.
3. U-vorm
In een U-vormige opstelling hebben zowel de docent als de leerlingen goed zicht op elkaar, wat interactie en klassikale discussie bevordert. Deze opstelling is vooral geschikt voor presentaties, brainstormsessies en lessen waarbij interactie centraal staat. Een nadeel is echter dat deze opstelling voor grotere groepen minder effectief is, omdat de afstand tot de docent toeneemt.
4. Cirkelopstelling
De cirkelopstelling wordt vaak gebruikt voor open discussies en filosofische gesprekken. Het zorgt ervoor dat iedereen op gelijke hoogte zit, wat een gevoel van gelijkwaardigheid en betrokkenheid kan bevorderen. Hoewel deze opstelling ideaal is voor dialooglessen, is het minder geschikt voor schrijfactiviteiten of het gebruik van laptops.
Flexibiliteit
Een van de belangrijkste conclusies uit recent onderzoek is dat flexibiliteit in de klassenopstelling een positief effect heeft op de leerresultaten. Uit een studie naar effectieve klaslokalen (Van Merrienboer et al., 2017) blijkt dat een flexibele inrichting, waarbij de opstelling kan worden aangepast aan de leerdoelen en activiteiten van de les, leidt tot betere leerprestaties. Door stoelen en tafels op wieltjes te gebruiken of lichtere meubels te kiezen, wordt het eenvoudiger om de opstelling aan te passen aan de activiteit van dat moment. Dit zorgt ervoor dat je als docent elke les opnieuw kunt inspelen op de behoeften van je leerlingen.
Een vaste opstelling benut namelijk niet alle mogelijkheden. Een groepsindeling is bijvoorbeeld ideaal voor samenwerkingsopdrachten, maar minder geschikt voor taken waarbij concentratie en rust vereist zijn. Voor leerlingen die snel afgeleid raken, kan het bovendien een uitdaging zijn om in een drukke groepssetting gefocust te blijven. Wees hierin dus vooral flexibel.
Wat is de juiste keuze?
Het kiezen van de juiste opstelling hangt af van een aantal factoren. Ten eerste moet je rekening houden met de leerdoelen van de les. Wil je dat leerlingen zelfstandig werken? Dan is een rijopstelling wellicht de beste keuze. Voor samenwerkend leren zijn groepstafels of een U-vorm meer geschikt. Daarnaast speelt de dynamiek van de klas een rol. Het herverdelen van zitplaatsen kan de onderlinge relaties tussen leerlingen verbeteren en nieuwe vriendschappen stimuleren.
Tot slot is het belangrijk om te beseffen dat er geen ‘one size fits all’ is als het gaat om klassenopstellingen. De behoeften van je leerlingen kunnen per les verschillen, en door flexibel te zijn in je aanpak kun je inspelen op die variatie.
Meer weten over klasopstelling? Luister dan naar onze podcast de Wijsneuzen, waar Wessel en Linda op zoek gaan naar het antwoord op de vraag: Hoe richt ik de klassenopstelling het beste in?
Veel luisterplezier!
Bennett, N., & Blundell, D. (1983). Quantity and quality of work in rows and groups. Educational Review, 35(1), 1-13.
Brooks, D. C. (2012). Space and consequences: The impact of different formal learning spaces on instructor and student behavior. Journal of Learning Spaces, 1(2), 1-9.
Gao, G., Wu, X., Zhou, S., & Zhang, S. (2021). Effects of classroom seating arrangements on student engagement: The role of physical proximity in fostering social interaction and physiological synchrony. Journal of Educational Psychology, 113(3), 569-581.
Simmons, B., Carroll, M., & Frank, J. (2015). The impact of seating arrangements on task performance and social behavior in the classroom. Journal of Educational Research, 108(1), 59-74.
Van Merrienboer, J. J. G., Kirschner, P. A., & Kester, L. (2017). Flexibility in learning spaces and its impact on student outcomes. Educational Research Review, 19, 53-65.
Wheldall, K., & Lam, Y. (1987). Rows versus groups: The effect of two classroom seating arrangements on classroom disruption rate, on-task behaviour and academic performance. Educational Psychology, 7(1), 13-27.
Wheldall, K., Morris, M., Vaughan, P., & Ng, E. (1981). Rows versus tables: The effects of two classroom seating arrangements on classroom behaviour in junior school children. Educational Psychology, 1(2), 171-184.
Mede-oprichter van Vernieuwenderwijs. Daarvoor onderwijskundige in het hoger onderwijs en leraar geschiedenis en maatschappijleer in het voortgezet onderwijs. Praat graag over en is graag bezig met: didactiek, curriculumontwerp, toetsing, leren leren en veranderkunde. Actieve ontwikkelaar, onderzoeker en spreker.