Werken aan AI-geletterdheid met het AILit-raamwerk

De ontwikkelingen op het gebied van AI gaan ontzettend snel. Ging het eerst nog om teksten genereren, gaat het inmiddels om levensechte video’s met geluid genereren. Leek het eerst nog een niche, inmiddels is duidelijk dat het niet meer uit de maatschappij weg te denken is en zo ook ons onderwijs. AI heeft invloed op de doelen, de toetsen en ook het leren. De vraag bij dit laatste is: hoe zorg je er voor dat leerlingen en studenten AI goed begrijpen en verantwoord inzetten? Dat vraagt om meer dan alleen technische kennis; het vraagt om AI-geletterdheid. In dit artikel gaan we in op wat dat is en hoe je daar mee aan de slag kunt gaan.

AI

AI, of kunstmatige intelligentie, verwijst naar systemen die taken uitvoeren waar normaal menselijke intelligentie voor nodig is. Een veelgebruikte definitie komt van Russell en Norvig (2021), die AI omschrijven als “de studie van agenten die hun omgeving waarnemen en daarop reageren met acties die hun kans op succes maximaliseren”. AI is dus geen ‘magische machine’, maar een systeem dat op basis van data en algoritmen probeert slimme beslissingen te nemen.

In de praktijk gaat het vaak om toepassingen zoals beeldherkenning (bijvoorbeeld gezichtsherkenning), spraakherkenning (zoals Siri of Google Assistant), of tekstgeneratie (zoals ChatGPT). In het onderwijs zie je AI steeds vaker opduiken in tools die automatisch feedback geven, teksten samenvatten, oefeningen differentiëren of ideeën genereren voor een schrijfopdracht.

Meer over AI in het onderwijs kun je vinden op onze themapagina: vernieuwenderwijs.nl/ai

Recente ontwikkelingen binnen AI

AI ontwikkelt zich razendsnel. Je kent vast GPT-4 en maakt er waarschijnlijk ook wel eens gebruik van. Maar ken je bijvoorbeeld ook VEO 3, de nieuwste generatie van Vision-Enhanced Output (van Google in dit geval), waarmee AI niet alleen teksten maar ook beelden en video’s genereert? Het maakt het mogelijk om levensechte video’s te genereren, die mooie dingen kunnen brengen, maar binnen enkele weken ook voor genoeg fake-news hebben gezorgd. Zie hieronder een demovideo van de tool.

Daarnaast komt de term AGI (Artificial General Intelligence) steeds vaker voorbij. AGI is het idee dat machines niet één taak, maar álle cognitieve taken net zo goed kunnen uitvoeren als mensen. Hoewel we nog niet zo ver zijn, hebben ontwikkelingen in deze richting grote impact op hoe wij leren en werken. Dit staat momenteel nog in de kinderschoenen, maar de realistische verwachting is dat dit eind 2025 of begin 2026 breed inzetbaar is.

Leren met AI

Leerlingen en studenten maken veel gebruik van AI, zo komt uit verschillende onderzoeken naar voren. Denk hierbij aan het maken van huiswerk, schrijven van verslagen, prestaties laten genereren en samenvattingen maken. Ook zijn er inmiddels diverse tools waarmee zij tijdens het lezen van een tekst vragen kunnen stellen aan een AI-assistent die de tekst begrijpt en uitlegt. De voorbeelden zijn eindeloos en je komt het waarschijnlijk veel tegen in je eigen praktijk (of hebt een vermoeden).

Een recente meta-analyse (Wang & Fan, 2025) brengt naar voren dat AI ook een positief effect kan hebben op het leren van leerlingen en studenten. Daarnaast komt naar voren dat het de leerperceptie kan verhogen; het kan helpen te zorgen voor een nuttigere, prettigere en leerzamere ervaring. Maar, het kan ook zorgen voor een minder dieper verwerking, minder metacognitief denken en een afname van de zelfregulatie.

Het effect van AI is sterk afhankelijk van hoe AI wordt gebruikt: als cognitieve verlenger (denkpartner) of vervanger daarvan?

AI-geletterdheid

Om effectief en verantwoord om te gaan met AI, hebben leerlingen/studenten én docenten AI-geletterdheid nodig. Dat gaat verder dan alleen weten hoe een AI-model werkt. Het betekent dat je begrijpt wanneer je AI wel of niet inzet, welke invloed AI heeft op je werk of leerproces, en dat je kritisch kijkt naar de resultaten van AI-systemen. AI-geletterdheid bestaat uit een combinatie van technische kennis (hoe werkt het?), praktische vaardigheden (hoe gebruik je het?), ethisch inzicht (wat mag en hoort?) en een actieve houding van verantwoordelijkheid en nieuwsgierigheid (wat betekent dit voor mij en de samenleving?).

Onderzoek laat zien dat deze combinatie het meest effectief is als je leerlingen actief laat reflecteren op hun interactie met AI en hen daarbij ondersteunt met kaders zoals het AILit-raamwerk (Ng et al., 2023; Holmes et al., 2022). Door bewust ruimte te maken voor gesprekken over AI-uitkomsten, bias, privacy of auteurschap, leren leerlingen dat AI niet neutraal is. Denk aan opdrachten waarin ze AI-gegenereerde teksten naast hun eigen teksten leggen en feedback geven op beide: wat klopt er, wat ontbreekt, wat zou je anders doen? Of laat leerlingen AI gebruiken bij brainstormsessies, gevolgd door een discussie: welke ideeën voeg jij zelf toe, en welke laat je bewust liggen?

Door AI-geletterdheid op deze manier in te bedden in de lespraktijk, help je leerlingen niet alleen om beter gebruik te maken van technologie, maar versterk je ook hun kritisch denkvermogen en zelfvertrouwen. Zo worden ze niet alleen gebruikers van AI, maar ook bewuste regisseurs ervan.

Verschillende raamwerken

Er bestaan diverse raamwerken die AI-geletterdheid definiëren en helpen integreren in onderwijsprogramma’s. Elk raamwerk legt andere accenten, afhankelijk van doelgroep, doel en onderwijscontext. Hieronder vind je een overzicht van enkele belangrijke raamwerken:

1. AI4K12 – Five Big Ideas
   Gericht op het primair en voortgezet onderwijs. Dit Amerikaanse raamwerk benoemt vijf kernideeën over hoe AI werkt: Perception, Representation & Reasoning, Learning, Natural Interaction en Societal Impact. Het is vooral conceptueel en vakoverstijgend opgezet, met bijpassende lesactiviteiten.
2. DigComp 2.2 / DigCompEdu
   De Europese kaders voor digitale competenties van burgers en docenten. Ze omvatten brede digitale vaardigheden, waaronder ook AI-aspecten zoals kritisch omgaan met informatie, privacy en technologiegebruik. DigCompEdu bevat ook AI-gerelateerde indicatoren voor leraren.
3. UNESCO AI Competency Framework for Teachers
   Ontwikkeld voor lerarenopleidingen en professionele ontwikkeling van docenten. Bevat competenties rond AI-begrip, ethiek, lesgeven met AI en professioneel leren met AI.
4. Digital Promise AI Literacy Framework
   Beschrijft AI-geletterdheid in drie betrokkenheidsvormen: Understand, Evaluate en Use. Het richt zich op leerlingen én schoolleiders en is sterk gericht op praktische toepassingen en bewustwording.
5. ABCE-framework
   Een academisch raamwerk dat AI-geletterdheid opsplitst in affectieve, gedragsmatige, cognitieve en ethische dimensies. Handig voor evaluatie en onderzoek, minder geschikt als leskader.
6. AILit – AI Literacy Framework (2025)
   Een actueel Europees raamwerk met vier duidelijke domeinen en bijbehorende competenties: Omgaan met AI, Creëren met AI, Regie voeren over AI en AI-oplossingen ontwerpen. Geschikt voor leerlingen van 6-18 jaar, toepasbaar in alle vakgebieden.
7. AI-GO Raamwerk (2025)
   Het Nederlandse raamwerk voor AI-geletterdheid, ontwikkelt door NPuls: een landelijke samenwerking tussen het mbo, hbo, wo en de ict-coöperatie SURF. Lees hier meer.

Welk raamwerk je het beste kunt gebruiken, hangt af van je doelen. Wil je leerlingen vooral laten begrijpen hoe AI werkt? Dan past AI4K12 goed. Wil je AI integreren in digitale vaardigheden en bestaande leerdoelen? Dan is DigComp een logisch vertrekpunt. Ben je op zoek naar een praktisch en actueel kader met concrete lesvoorbeelden? Dan is AILit zeer geschikt.

Voorbeeld

Stel je geeft Nederlands en je wilt leerlingen kritisch leren omgaan met AI die teksten herschrijft. Dan kun je het AILit-domein ‘Omgaan met AI’ combineren met de evaluatieprincipes uit Digital Promise. Werk je in het mbo en wil je AI betrekken bij burgerschapsvorming? Dan biedt het UNESCO-kader aanknopingspunten voor ethiek en maatschappelijke impact.

Kortom: er is niet één juist raamwerk, maar er zijn meerdere hulpmiddelen die je kunt inzetten afhankelijk van je lesdoel, doelgroep en visie.

Raamwerk AILit

Het AI Literacy Framework (AILit) van Europese Commissie en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO, Engels: OECD) is een Europees raamwerk dat speciaal ontworpen is om AI-geletterdheid concreet en toepasbaar te maken in de lessen. AILit definieert AI-geletterdheid aan de hand van vier praktische domeinen:

1. Omgaan met AI – Herkennen wanneer AI aanwezig is in dagelijkse tools en kritisch beoordelen van AI-resultaten.
2. Creëren met AI – Samenwerken met AI-tools bij het oplossen van problemen of creëren van nieuwe producten, met aandacht voor ethische vraagstukken, zoals eigenaarschap en bias.
3. Regie voeren over AI – Verantwoordelijk delegeren van taken aan AI, richtlijnen geven en zorgen voor menselijk toezicht.
4. AI-oplossingen ontwerpen – Begrijpen hoe AI werkt en systemen bouwen of aanpassen om echte problemen op te lossen.

Elk domein bestaat uit heldere competenties (32 totaal) en concrete lesscenario’s. AILit biedt zo een balans tussen ambitie (wat wil je bereiken?) en praktische toepasbaarheid (hoe doe je dat in de les?). Dit raamwerk is breed inzetbaar en niet alleen geschikt voor ict-gerelateerde vakken, maar juist ook voor taal-, kunst-, of maatschappijvakken. Uiteraard kan het net zo goed gebruikt worden in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) en hoger beroepsonderwijs (hbo). Herken je de 21st Century Skills terug in het figuur hiernaast 😉?

Een concrete uitwerking van het raamwerk kun je vinden op de website van AILit (‘Download Framework’).

Werken aan AI-geletterdheid

Volgens onderzoek kun je met het AILit-raamwerk in de praktijk gestructureerd werken aan AI-geletterdheid, vergelijkbaar met hoe je werkt aan feedbackgeletterdheid. Zo blijkt dat het effectief is om leerlingen en studenten stap voor stap te begeleiden bij het herkennen en kritisch beoordelen van AI-toepassingen, bijvoorbeeld door gerichte opdrachten, samenwerkend leren en klassikale reflectie (Ng et al., 2023; Carless & Boud, 2018).

In de klas kun je bijvoorbeeld leerlingen AI-output laten vergelijken met hun eigen werk om inzicht te krijgen in sterktes en zwaktes van AI. Door vervolgens gerichte feedbackvragen te stellen zoals “Wat zou jij anders formuleren?” of “Wat laat AI hier juist wel of niet zien?”, vergroot je hun evaluatievaardigheden.

Daarnaast werkt het goed om expliciete feedbackgesprekken te voeren waarbij leerlingen reflecteren op hoe ze AI hebben ingezet, wat ze ervan geleerd hebben en welke ethische afwegingen ze hebben gemaakt. Deze metacognitieve reflecties kunnen versterkt worden door leerlingen hun keuzes te laten toelichten in een logboek of portfolio.

Lessen uit feedbackonderzoek

Uit feedbackonderzoek weten we dat drie elementen essentieel zijn om feedbackgeletterdheid te versterken (Carless & Boud, 2018): 1) begrijpen wat goede feedback is, 2) ermee leren omgaan (bijvoorbeeld AI-feedback afwegen tegenover eigen criteria), en 3) er actief op reageren. Deze principes kun je ook toepassen bij AI-geletterdheid. Denk aan het samen formuleren van kwaliteitscriteria voor AI-output of het oefenen met het verbeteren van AI-gegenereerde tekst op basis van feedback.

Zo maak je AI-geletterdheid een bewuste en structurele vaardigheid die niet alleen technisch, maar ook pedagogisch-didactisch stevig is ingebed.

Tot slot

AI biedt ongekende mogelijkheden, maar vraagt ook om kritisch en verantwoord gebruik. Het raamwerk AILit helpt jou als docent om AI-geletterdheid stap voor stap te integreren in je onderwijspraktijk. Door hiermee aan de slag te gaan, bereid je leerlingen niet alleen voor op de toekomst, maar geef je hen ook het vertrouwen om deze technologie bewust en creatief te gebruiken.

Hoe zie jij jezelf AI inzetten in jouw lessen? We zijn benieuwd naar jouw ideeën en ervaringen — ga er gerust mee experimenteren en veel succes!