Aan de slag met AI-geletterdheid (vragenlijst)

Steeds vaker duikt het onderwerp AI-geletterdheid op in gesprekken over onderwijs. Niet vreemd: kunstmatige intelligentie verandert razendsnel hoe we leren, werken en leven. In ons eerdere artikel, AI-geletterdheid: wat is het en waarom is het belangrijk?, verkenden we wat AI-geletterdheid inhoudt en waarom het essentieel is dat leerlingen én docenten hiermee aan de slag gaan. In dit artikel gaan we een stap verder. We delen een praktische vragenlijst waarmee docenten hun eigen AI-geletterdheid in kaart kunnen brengen én concrete lesideeën om samen met leerlingen of studenten op een betekenisvolle manier met AI aan de slag te gaan.

Steeds meer AI

We leven al een tijdje vrij onopvallend in het tijdperk van AI. Denk aan de algoritmes op sociale mediaplatformen, de aanbevelingen op YouTube of Netflix, het ontgrendelen van een telefoon via gezichtsherkenning, of de talloze chatbots waar velen al eens een gesprek mee hebben gehad. Een veelgebruikte definitie voor AI komt van Russell en Norvig (2021), die het omschrijven als “de studie van agenten die hun omgeving waarnemen en daarop reageren met acties die hun kans op succes maximaliseren”. AI is dus geen ‘magische machine’, maar een systeem dat op basis van data en algoritmen probeert slimme beslissingen te nemen.

In de praktijk gaat het vaak om toepassingen zoals beeldherkenning (bijvoorbeeld gezichtsherkenning), spraakherkenning (zoals Siri of Google Assistant), of tekstgeneratie (zoals ChatGPT). In het onderwijs zie je AI steeds vaker opduiken in tools die automatisch feedback geven, teksten samenvatten, oefeningen differentiëren of ideeën genereren voor een schrijfopdracht.

AI in het onderwijs

Ook in het onderwijs pionieren we veel met AI. Er leeft een open houding en veel nieuwsgierigheid naar wat dit betekent voor het leerproces van leerlingen en studenten. Steeds vaker wordt AI ook op creatieve manieren ingezet om het onderwijs te versterken en is het onderdeel van gesprek, bijvoorbeeld als het gaat over toetsen en AI.

Om effectief en verantwoord om te gaan met AI, hebben leerlingen, studenten én docenten AI-geletterdheid nodig. Dat gaat verder dan alleen weten hoe een AI-model werkt. Het betekent dat je begrijpt wanneer je AI wel of niet inzet, welke invloed AI heeft op je werk of leerproces, en dat je kritisch kijkt naar de resultaten van AI-systemen. AI-geletterdheid bestaat uit een combinatie van technische kennis (hoe werkt het?), praktische vaardigheden (hoe gebruik je het?), ethisch inzicht (wat mag en hoort?) en een actieve houding van verantwoordelijkheid en nieuwsgierigheid (wat betekent dit voor mij en de samenleving?).

Meer over AI in het onderwijs kun je vinden op onze themapagina: vernieuwenderwijs.nl/ai

Verschillende raamwerken voor AI

Er bestaan diverse raamwerken die AI-geletterdheid definiëren en helpen integreren in onderwijsprogramma’s. Elk raamwerk legt andere accenten, afhankelijk van doelgroep, doel en onderwijscontext. Hieronder vind je een overzicht van enkele belangrijke raamwerken:

1. AI4K12 – Five Big Ideas
   Gericht op het primair en voortgezet onderwijs. Dit Amerikaanse raamwerk benoemt vijf kernideeën over hoe AI werkt: Perception, Representation & Reasoning, Learning, Natural Interaction en Societal Impact. Het is vooral conceptueel en vakoverstijgend opgezet, met bijpassende lesactiviteiten.
2. DigComp 2.2 / DigCompEdu
   De Europese kaders voor digitale competenties van burgers en docenten. Ze omvatten brede digitale vaardigheden, waaronder ook AI-aspecten zoals kritisch omgaan met informatie, privacy en technologiegebruik. DigCompEdu bevat ook AI-gerelateerde indicatoren voor leraren.
3. UNESCO AI Competency Framework for Teachers
   Ontwikkeld voor lerarenopleidingen en professionele ontwikkeling van docenten. Bevat competenties rond AI-begrip, ethiek, lesgeven met AI en professioneel leren met AI.
4. Digital Promise AI Literacy Framework
   Beschrijft AI-geletterdheid in drie betrokkenheidsvormen: Understand, Evaluate en Use. Het richt zich op leerlingen én schoolleiders en is sterk gericht op praktische toepassingen en bewustwording.
5. ABCE-framework
   Een academisch raamwerk dat AI-geletterdheid opsplitst in affectieve, gedragsmatige, cognitieve en ethische dimensies. Handig voor evaluatie en onderzoek, minder geschikt als leskader.
6. AILit – AI Literacy Framework (2025)
   Een actueel Europees raamwerk met vier duidelijke domeinen en bijbehorende competenties: Omgaan met AI, Creëren met AI, Regie voeren over AI en AI-oplossingen ontwerpen. Geschikt voor leerlingen van 6-18 jaar, toepasbaar in alle vakgebieden.
7. AI-GO Raamwerk (2025)
   Het Nederlandse raamwerk voor AI-geletterdheid, ontwikkelt door NPuls: een landelijke samenwerking tussen het mbo, hbo, wo en de ict-coöperatie SURF

Welk raamwerk je het beste kunt gebruiken, hangt af van je doelen. Wil je leerlingen vooral laten begrijpen hoe AI werkt? Dan past AI4K12 goed. Wil je AI integreren in digitale vaardigheden en bestaande leerdoelen? Dan is DigComp een logisch vertrekpunt. Ben je op zoek naar een praktisch en actueel kader met concrete lesvoorbeelden? Dan is AILit zeer geschikt.

AI-geletterdheid, waar sta je?

Wat wordt er nu concreet bedoeld met AI-geletterdheid? Een recente, Nederlandse definitie is:

“Het samenspel van kennis, vaardigheden en attitudes, waarbij ethisch bewustzijn de basis vormt voor het kritisch, verantwoordelijk en effectief omgaan met AI-systemen.”
(AI-GO Raamwerk, 2025)

Het AI-GO! raamwerk is een Nederlands raamwerk voor AI-geletterdheid, dat inhoudelijk aansluit bij internationale initiatieven zoals het Europese AI-LIT-raamwerk, maar specifiek ontwikkeld is voor de Nederlandse onderwijscontext (met name mbo, hbo en wo).

De zojuist gegeven definitie is door Npuls verder uitgewerkt in een reeks indicatoren. Er wordt hierbij geen onderscheid gemaakt tussen basis- en gevorderde AI-geletterdheid. Wel geldt volgens hen: hoe meer indicatoren iemand beheerst, hoe hoger de mate van AI-geletterdheid. Een doorlopende schaal dus.

Een vragenlijst

Op basis van het AI-GO raamwerk, aangevuld met de componenten uit de andere raamwerken, hebben we een vragenlijst uitgewerkt. De vragenlijst bestaat uit 11 stellingen over kennis, vaardigheden, ethiek en attitude, waar je op een 4-punt likertschaal kunt aangeven in hoe verre je vindt dat deze bij je past.Met deze vragenlijst kun je individueel of met het team de AI-geletterdheid in de basis in kaart brengen. Deze vragenlijst hebben we daarom bewust kort gehouden: zo kan deze fijn als snelle teamscan worden ingezet om met elkaar tot dialoog te komen.

Gebruik deze vragenlijst bijvoorbeeld om in het team te bespreken:

• Wat vinden we belangrijk?
• Waar ligt onze kracht?
• Wat laten we liggen?
• Wat verwachten we minimaal van elkaar?
• Wie wil zich verder verdiepen en specialistische kennis opdoen?

Download vragenlijst

Meer van dit soort handige vragenlijsten? Bekijk ze allemaal op onze pagina met downloads.

Vervolgstappen met collega’s

Na het invullen van de vragenlijst ontstaat een beeld van waar jullie als team staan en zo kun je met elkaar in dialoog over waar jullie bijvoorbeeld naartoe willen werken. Wat nodig is op het gebied van AI-geletterdheid verschilt per context, maar sommige thema’s zetten vrijwel iedereen aan het denken.

Om de brug te slaan tussen de persoonlijke basis en de toepassing in het onderwijs, deed Npuls (2025) vervolgonderzoek naar indicatoren binnen de pedagogische en didactische dimensie van AI-geletterdheid. Gebruik het rapport bijvoorbeeld om met elkaar te bekijken wat passende vervolgstappen zijn.

Werkvormen voor AI-geletterdheid

Wanneer er na gebruik van de vragenlijsten een helder beeld is ontstaan van wat AI-geletterdheid inhoud en waar je als docenten op wilt richten, is het waardevol om ook de AI-geletterdheid van leerlingen en studenten te versterken. Gebaseerd op de onderwerpen en indicatoren uit de vragenlijst hebben we hieronder een aantal praktische werkvormen op een rij gezet om mee aan de slag te gaan. Deze voorbeelden zijn bedoeld als inspiratie en om het gesprek te openen en samen betekenisvolle stappen te zetten in leren met én over AI. Werkvormen die je tevens ook met collega’s zou kunnen inzetten.

Voorbeelden van werkvormen

1. Kritisch leren kijken naar AI-uitvoer en menselijk werk.
Leerlingen of studenten krijgen korte teksten, afbeeldingen of muziekfragmenten, de helft gemaakt door AI, de helft door mensen. Ze raden: AI of mens? Vervolgens kiezen ze twee tegengestelde voorbeelden en formuleren daar succescriteria bij.
Bespreek daarna: Wat maakte het lastig of makkelijk? Welke signalen herken je?

2. Bewustwording van de rol van AI in de samenleving.
Laat leerlingen of studenten in groepjes brainstormen: Welke AI-technologieën gebruik jij dagelijks? (TikTok, Google Maps, Snapchat-filters, Netflix, enzovoort). Per voorbeeld schrijven ze voordelen en risico’s op. Geef eventueel een paar startvoorbeelden.
Bespreek de voordelen en risico’s met elkaar.

3. Inzien dat AI niet neutraal is.
Maak groepen en geef elke groep een andere generator. Laat ze AI-afbeeldingen maken van beroepen zoals advocaat, politicus of loodgieter. Laat ze deze verzamelen.
Bespreek: Wat valt op? Komen er dezelfde dingen uit? Zijn er patronen in gender of etniciteit?
Vergelijk de resultaten en voer daarna het gesprek over wat dit zegt over AI en onze samenleving.

4. Snappen hoe belangrijk taal en formulering zijn bij AI.
Twee groepen krijgen dezelfde AI-tool (bijvoorbeeld ChatGPT of een beeldgenerator) en dezelfde opdracht: “Leg fotosynthese uit aan een kind van 10.” Ze bedenken elk de beste prompt en vergelijken de resultaten.
Bespreek wat werkt en wat niet in hun prompts?

5. Leren hoe formuleringen AI-resultaten beïnvloeden.
Leerlingen of studenten verbeteren stapsgewijs hun prompt (minimaal drie versies) voor een uitdaging, bijvoorbeeld:
“Schrijf een spannend én wetenschappelijk kloppend verhaal over klimaatverandering.” Laat ze dit vergelijken met een andere groep en bepaal welke uitkomst het beste is. Analyseer vervolgens waarom bepaalde uitkomsten beter zijn.

6. Kritisch leren omgaan met misinformatie en AI-media.
Laat (veilig geselecteerde) deepfakefilmpjes zien naast echte fragmenten.
Leerlingen of studenten analyseren: Welke signalen wijzen op een deepfake? Wanneer is dit geen probleem? (Animatie) en wanneer is het schadelijk?
Bespreek de mogelijke gevolgen: politiek, nepnieuws, reputatie.

7. Ontwikkelen van creatief én kritisch denken over AI-toepassingen.
Laat groepjes een nieuwe AI-app bedenken voor een maatschappelijk probleem, bijvoorbeeld verkeersveiligheid, duurzaamheid of gelijke kansen. Vraag: Wat doet de AI? Voor wie is dit nuttig? En welke risico’s brengt het met zich mee?
Laat ze het resultaat kort pitchen in twee minuten.

Stap voor stap

AI is niet iets van de toekomst, het is er al. In de lessen, bij leerlingen en studenten, en in het dagelijks werk van ons als docenten. Door samen te onderzoeken wat AI-geletterdheid betekent, wordt ons onderwijs meer toekomstbestendig én blijft het mensgericht: want AI is en blijft een tool – een krachtige tool die je bewust wilt gebruiken en laten gebruiken. Begin klein, experimenteer, bespreek wat werkt en wat schuurt én doe dit samen met collega’s én met leerlingen en studenten.

Succes!