“De studenten reflecteren zo veel, maar wat levert het nou op?” Reflectie kan een van de krachtigste onderdelen van het leren zijn. Maar in de praktijk zien we toch vaak dat reflectie een product is geworden. Reflectieverslagen worden netjes ingeleverd, logboeken gevuld, portfolio’s bijgehouden, maar er verandert weinig in het leerproces. Leerlingen en studenten schrijven mooie reflecties, maar doen daarna vaak precies hetzelfde als daarvoor. Wanneer is reflectie dan wel waardevol? In dit artikel de waarde van reflecteren als activiteit, inclusief 3 handige werkvormen om met reflectie aan de slag te gaan.
De kern van reflectie
De kern van reflectie is eigenlijk heel simpel. Je kijkt terug om vooruit te kunnen. Dat betekent dat reflectie pas waarde krijgt als het leidt tot een keuze, een aanpassing of een bewuste herhaling van iets dat goed werkt. Zonder die stap blijft een ervaring gewoon een ervaring. In lijn met Dewey (1933), die reflectie beschrijft als een actief en doelgericht proces waarbij denken leidt tot nieuwe acties, kun je reflectie dus niet los zien van wat de leerling of student daarna gaat doen.
Als we willen dat reflectie daadwerkelijk bijdraagt aan leren, moeten we het anders organiseren. Niet als het verslag achteraf, maar als onderdeel van het leerproces zelf. Dat vraagt om een verschuiving van lange, talige producten naar korte, gerichte momenten. En van individueel schrijven naar dialoog. Bekijken we het leren als een cyclisch proces van plannen, uitvoeren en reflecteren, dan wordt duidelijk dat reflectie geen eindpunt is, maar input voor de volgende actie (Zimmerman, 2002). Reflectie hoeft namelijk helemaal niet groot te zijn. Het zit juist in kleine momenten; zoals even stilstaan, een keuze maken of juist iets anders proberen. En daar vervolgens weer op terugkomen. Op die manier wordt reflectie geen losstaand onderdeel, maar een vast onderdeel van hoe leerlingen en studenten leren.
Wat maakt reflectie waardevol?
Als je kijkt naar momenten waarop reflectie iets oplevert, zie je een aantal terugkerende kenmerken:
- Reflectie werkt wanneer het verbonden is met concreet handelen;
- Wanneer het plaatsvindt op het juiste moment;
- Wanneer leerlingen en studenten er iets mee kunnen en moeten doen.
Reflectie is waardevol wanneer het ervaringen omzet in betekenisvolle inzichten die het handelen beïnvloeden aldus Boud, Keogh en Walker (1985). Zonder die koppeling blijft het een beschrijvende activiteit in plaats van een leerproces. Daarom helpt het ook als reflectie juist in een dialoog plaatsvindt, want dan wordt duidelijk wat iemand bedoelt, waar misverstanden zitten en welke keuzes er mogelijk zijn. Aanvullend laten Nicol en Macfarlane-Dick (2006) in hun model zien dat leren sterk wordt wanneer leerlingen en studenten actief betekenis geven aan informatie en dit vertalen naar vervolgstappen, precies waar reflectie een rol in speelt.
3 werkvormen om met reflectie aan de slag te gaan
Om reflectie onderdeel te maken van het leerproces is het dus ook van belang om na te denken over je activiteiten in de les. Hieronder staan drie werkvormen beschreven om reflectie niet als product, maar als activiteit in te zetten tijdens de les. Reflectie wordt in alle drie de werkvormen georganiseerd als een gezamenlijke analyse en meteen verbonden aan een volgende actie waarbij je als docent ook eenvoudig inzicht kunt verkrijgen in deze vervolgacties. Bij elke werkvorm heb je talloze varianten en kun je het zo docent of leerling/student gestuurd maken als je wilt.
Werkvorm 1: start, stop, doorgaan
Bij deze werkvorm kijken leerlingen of studenten terug op een activiteit of proces en structureren ze hun reflectie in drie eenvoudige categorieën, namelijk wat ontbreekt nog, wat werkt niet (meer) en wat gaat juist goed. Door deze structuur wordt reflectie concreet en gericht op handelen. Het gesprek dat daarna ontstaat helpt om gezamenlijk betekenis te geven aan ervaringen en deze direct om te zetten in vervolgstappen. Deze werkvorm is flexibel en breed inzetbaar:
- Individueel: reflectie op eigen leerproces of inhoudelijk.
- In groepjes: reflectie op samenwerking, groepsproces of inhoudelijk.
Bekijk deze werkvorm op de website leer.tips om stap voor stap aan de slag te gaan.
Werkvorm 2: de vragenronde
Het doel van deze werkvorm is om leerlingen of studenten hun ervaringen of vraagstukken te onderzoeken, zodat ze tot nieuwe inzichten komen en beter kunnen bepalen wat hun volgende stap is. De vragenronde kun je erg goed inzetten bij:
- Een casus van een leerling/student (bijvoorbeeld van een stage).
- Casussen van de docent waar leerlingen/studenten uit kunnen kiezen (bijvoorbeeld van een herkenbare praktijksituatie).
In plaats van direct advies geven, staat in deze werkvorm het stellen van vragen centraal. Dit helpt om de casus-inbrenger nog beter te laten reflecteren en nieuwe perspectieven te laten ontdekken en tot beter onderbouwde keuzes te komen. Reflectie wordt op deze manier een gezamenlijke denkactiviteit.
Bekijk deze werkvorm op de website leer.tips om stap voor stap aan de slag te gaan.
Werkvorm 3: 10 dingen die hielpen, 10 dingen die belemmerden
Het doel van deze werkvorm is om leerlingen of studenten ervaringen om te zetten in concrete, bruikbare inzichten en deze direct te vertalen naar beter handelen. Leerlingen benoemen samen wat heeft geholpen en wat heeft belemmerd in bijvoorbeeld een uitgevoerde activiteit of in een proces. De kracht bij deze werkvorm zit hem in het vervolg: namelijk dat de inzichten in een nieuwe uitvoering toegepast én vertaald worden naar adviezen. Daarmee wordt reflectie dus onderdeel van de leercyclus van uitvoeren, reflecteren en opnieuw uitvoeren, zoals beschreven door Zimmerman (2002).
Bekijk deze werkvorm op de website leer.tips om stap voor stap aan de slag te gaan.
Tot slot
Reflectie krijgt waarde wanneer het leidt tot ander handelen. Door reflectie niet als product achteraf te organiseren, maar als onderdeel van het leerproces zelf, wordt het een schakel in de cyclus van ervaren, nadenken en opnieuw handelen. De werkvormen in dit artikel laten zien hoe je dat concreet kunt vormgeven, dus kort, doelgericht en altijd gekoppeld aan een volgende stap. Daarmee wordt reflectie geen verplicht nummer, maar een krachtig middel om leren daadwerkelijk in beweging te zetten.
Meer over dit onderwerp? Luister dan naar onze podcast van De Wijsneuzen.
Boud, D., Keogh, R., & Walker, D. (1985). Reflection: Turning experience into learning. Routledge.
Dewey, J. (1933). How we think. D.C. Heath and Company.
Nicol, D. J., & Macfarlane‐Dick, D. (2006). Formative assessment and self‐regulated learning: A model and seven principles of good feedback practice. Studies in Higher Education, 31(2), 199–218. https://doi.org/10.1080/03075070600572090
Zimmerman, B. J. (2002). Becoming a self-regulated learner: An overview. Theory Into Practice, 41(2), 64–70. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4102_2
Onderwijsadviseur en trainer bij Vernieuwenderwijs. Heeft hiervoor gewerkt als docent Duits in het voortgezet onderwijs. Krijgt energie van het begeleiden en werken met docenten om het onderwijs te versterken. Houdt zich graag bezig met didactiek.