De laatste les is geweest, er vindt een oefententamen plaats, er worden nog wat laatste tips gegeven voor de toets of er is een inloopspreekuur. Vervolgens wordt de toets afgenomen, cijfers worden bekend gemaakt… en daarna door naar het volgende blok, een volgende module of zelfs het volgende schooljaar. Maar zijn leerlingen of studenten zich op dat moment eigenlijk bewust van wat zij hebben geleerd? Weten zij wat zij hiermee kunnen en waar nog ruimte ligt voor groei? In dit artikel gaan we in op drie niveaus voor het afronden van een lesperiode.
Waarom afsluiten essentieel is
In veel onderwijspraktijken is de afsluiting vooral instrumenteel van aard: de toets vormt het eindpunt. De pedagogische en didactische afronding blijft daarbij vaak onderbelicht. Terwijl juist iedere leerperiode een bewuste afsluiting verdient waarin betekenisgeving, reflectie en afronding centraal staan.
In de literatuur wordt het afsluiten van een lesperiode ook wel closure genoemd. Het wordt gezien als een essentieel, maar onderbenut onderdeel van het lesontwerp. Effectieve lessen bevatten een expliciete afronding waarin leerlingen betekenis geven aan wat zij hebben geleerd en dit verbinden met eerdere en toekomstige ervaringen (Ganske, 2017). Closure wordt daarbij omschreven als het terugkeren naar het wat, waarom en hoe van het leren, zodat leerlingen/studenten daadwerkelijk iets meenemen uit de lesperiode.
Afsluiting vindt plaats op drie niveaus:
- Cognitieve afsluiting (synthese en transfer van leren);
- Didactische afsluiting (terugkijken op het leerproces);
- Pedagogische afsluiting (rituelen, erkenning en afscheid).
1. Cognitieve afsluiting
Diverse onderzoeken laten zien dat de manier waarop een lesperiode eindigt invloed heeft op retentie en transfer van leren (Stavnezer & Lom, 2019). Een belangrijke activiteit binnen cognitieve afsluiting is het actief ophalen van kennis. Het ophalen van informatie uit het geheugen zorgt ervoor dat die informatie later makkelijker beschikbaar wordt. Dit staat bekend als het testing effect of retrieval practice effect (Roediger & Karpicke, 2006). Op die manier wordt leren beter verankerd in het langetermijngeheugen.
Daarnaast draait leren niet alleen om onthouden, maar ook om toepassen. De doelen van onderwijs worden pas echt bereikt wanneer leerlingen kennis kunnen gebruiken in andere situaties dan waarin zij deze hebben geleerd. Onderzoek naar transfer van leren laat zien dat dit niet vanzelf gebeurt: leerlingen moeten expliciet geholpen worden om verbanden te leggen tussen verschillende contexten (Perkins & Salomon, 1992). Juist daarom is het waardevol om aan het einde van een lesperiode stil te staan bij waar en hoe de opgedane kennis nog meer betekenis heeft.
Praktisch
Een eenvoudige en effectieve werkvorm is de 3-2-1-strategie. Aan het einde van een lesperiode benoemen leerlingen/studenten:
- drie dingen die zij hebben geleerd;
- twee dingen die zij interessant of verrassend vonden;
- één situatie waarin zij deze kennis kunnen toepassen buiten de context van de les.
Vervolgens kunnen de antwoorden plenair worden besproken, zodat je als docent extra verbindingen en betekenis kunt aanbrengen. Belangrijk is om hierbij de beoogde leerresultaten ook in beeld te houden. De kracht van deze aanpak zit in de concreetheid: leerlingen/studenten kunnen niet volstaan met algemene uitspraken als “ik heb veel geleerd”, maar worden uitgedaagd om precies te benoemen wat dat leren inhoudt.
2. Didactische afsluiting
Slooter (2018) beschrijft zes rollen die een docent vervult. Eén daarvan is de rol van afsluiter. In deze rol kijk je samen met leerlingen terug op het leerproces: niet alleen op wat er geleerd is, maar ook op hoe het leren is verlopen. Je onderzoekt samen in hoeverre de leerdoelen zijn bereikt en welke ervaringen leerlingen tijdens de lessenreeks hebben opgedaan.
Een didactische afsluiting helpt leerlingen om inzicht te krijgen in hun eigen ontwikkeling en maakt zichtbaar wat al beheerst wordt en waar nog groei mogelijk is. Tegelijkertijd levert het de docent waardevolle informatie op om vervolgonderwijs beter af te stemmen op de behoeften van leerlingen. Juist hier liggen veel kansen voor formatief handelen en het versterken van zelfregulatie.
Praktisch
Een eenvoudige maar krachtige werkvorm is een korte proces-check-out aan het einde van een lesperiode. Laat leerlingen bijvoorbeeld één van de volgende vragen beantwoorden:
- Wat heeft jou het meest geholpen om te leren tijdens deze lessenreeks?
- Wat zou je in een volgende periode anders nodig hebben?
Deze vragen geven niet alleen inzicht in het leerproces van leerlingen, maar helpen ook om vervolglessen gerichter vorm te geven.
3. Pedagogische afsluiting
Tijdens een lesperiode bouw je als docent een band op met je leerlingen/studenten. Als groep raak je, in meer of mindere mate, met elkaar verbonden. Er ontstaan gezamenlijke ervaringen, routines en soms grapjes die alleen jullie begrijpen. Je ziet leerlingen/studenten zich inspannen, worstelen, groeien en ontwikkelen, niet alleen cognitief of professioneel, maar soms ook persoonlijk.
De rol van docent gaat daarom verder dan alleen kennisoverdracht. Onderwijs heeft altijd ook een menselijke component. Het is dan ook niet vreemd om bewust aandacht te besteden aan de manier waarop een lesperiode wordt afgesloten. Je wilt de inspanning erkennen, waardering uitspreken voor wat er samen is opgebouwd en ruimte geven aan een gevoel van afronding.
Onderzoek naar rituelen en transities laat zien dat bewuste afsluitingen helpen om ervaringen te verwerken, betekenis te geven aan wat zij hebben geleerd en zich voor te bereiden op een volgende fase. Afsluiten gaat daarmee niet alleen over cognitieve afronding, maar ook over verbondenheid, veiligheid, identiteit en welzijn.
Rituelen kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Onderzoek laat zien dat rituelen bijdragen aan persoonsvorming en gemeenschapsvorming (De Wildt, 2014). Rituelen markeren overgangen en kunnen veranderingen teweegbrengen in sociale verhoudingen én in innerlijke, psychologische ervaringen (Wojtkowiak, 2018). Een bewust afscheid van een lesperiode is daarmee niet zomaar een ‘leuk extraatje’, maar een betekenisvol onderdeel van onderwijs.
Praktisch
Een pedagogische afsluiting hoeft niet groots of ingewikkeld te zijn. Denk bijvoorbeeld aan:
- een complimentenrondje;
- een gezamenlijke terugblik op hoogtepunten;
- een high-five bij het verlaten van het lokaal;
- samen iets eten of drinken om de periode af te sluiten.
Juist kleine rituelen kunnen bijdragen aan een gevoel van erkenning, verbondenheid en afronding.
Conclusie
Een goede afsluiting doet meer dan een lesperiode beëindigen. Het helpt leerlingen om kennis te verankeren, inzicht te krijgen in hun eigen leerproces en betekenis te geven aan wat zij hebben meegemaakt. Daarnaast ondersteunt een bewuste afsluiting verbondenheid, eigenaarschap en welzijn. Afsluiten markeert een overgang: iets is afgerond en juist daardoor ontstaat ruimte voor een volgende stap. Misschien moeten we onszelf daarom vaker de vraag stellen: sluiten we onze lessen eigenlijk wel echt af, of stoppen we er alleen mee?
De Wildt, K. (2014). With all senses: Something for body and mind. An empirical study of religious ritual in school. Garamond Verlag.
Ganske, K. (2017). Lesson closure: An important piece of the student learning puzzle. The Reading Teacher, 71(1), 95–100.
Slooter, M. (2018). De zes rollen van de leraar (3e ed.). Pica.
Stavnezer, A. J., & Lom, B. (2019). Student-led recaps and retrieval practice: A simple classroom activity emphasizing effective learning strategies. Journal of Undergraduate Neuroscience Education, 18(1), A1–A14.
Perkins, D. N., & Salomon, G. (1992). Transfer of learning. In T. Husén & T. N. Postlethwaite (Eds.), International encyclopedia of education (2nd ed.). Pergamon Press.
Wojtkowiak, J. (2018). Towards a psychology of ritual: A theoretical framework of ritual transformation in a globalising world. Culture & Psychology, 24(4), 460-476. 10.1177/1354067X18763797
Leraar & onderwijskundige. Opgeleid in Innovatie en Creativiteit, gespecialiseerd in onderwijsvernieuwing. Onderzoekt, ontwerpt en draagt graag op creatieve wijze bij aan innovatie trajecten rondom curriculumontwerp. Onderwijsadviseur en trainer bij Vernieuwenderwijs.
