Nieuwe eindtermen in het vo: waarom, wat en hoe?

Vanaf dit jaar wordt er in het primair onderwijs en voortgezet onderwijs gewerkt met nieuwe kerndoelen, waarvoor dan ook steeds meer aandacht komt. Tegelijkertijd zijn op 1 september 2026 de eerste 53 vernieuwde examenprogramma’s voor de bovenbouw van het vo opgeleverd en gepubliceerd. Waarom veranderen deze eindtermen? Wat verandert er precies? En hoe kun je hier nu al mee aan de slag? In dit artikel lees je er alles over.

De nieuwe kerndoelen

De nieuwe eindtermen komen niet uit de lucht vallen. Ze horen bij dezelfde curriculumherziening als de kerndoelen: een traject dat begon met een maatschappelijke dialoog over Onderwijs2032 in 2014, gevolgd door de instelling van Platform Onderwijs2032 in 2015 en het traject Curriculum.nu vanaf 2018, en daarna door het ministerie van OCW bewust stap voor stap is opgepakt. Eerst de basisvaardigheden, daarna de overige leergebieden, en parallel daaraan de examenprogramma’s voor de bovenbouw. Meer over dat proces lees je in dit artikel over de actualisatie van kerndoelen en examenprogramma’s.

Voor de kerndoelen is die fasering inmiddels concreet. De kerndoelen voor Nederlands en rekenen en wiskunde zijn per 1 augustus 2026 wettelijk vastgesteld: daar kun je dit schooljaar dus al mee aan de slag. De kerndoelen voor de overige zeven leergebieden volgen per 1 augustus 2027. Tot augustus 2031 geldt een overgangsperiode waarin de inspectie vooral stimuleert. Bij een schoolbezoek geef je zelf aan met welke leergebieden en leerjaren je al werkt. Vanaf augustus 2031 wordt er gehandhaafd.

Eén ding is daarbij de moeite waard om te weten, ook als je in de bovenbouw werkt. De Wet herziening wettelijke grondslagen kerndoelen is grotendeels op 1 augustus 2026 in werking getreden; een deel van de bepalingen volgt later. De wet is per 1 augustus 2026 verwerkt in de onderzoekskaders van de inspectie, in de standaarden Basisvaardigheden (OP0) en Aanbod (OP1). De wet schrijft voor dat het onderwijs doelgericht en samenhangend gericht is op het realiseren van de kerndoelen. Die twee woorden zijn precies waar het gesprek in de school over gaat: niet of je alle doelen ergens aanraakt, maar of er een doordachte lijn in zit.

Wat er inhoudelijk verandert en hoe je daar als sectie mee aan de slag gaat, lees je in Actualisatie kerndoelen: wat wordt er anders? Alle kerndoelen op een rij vind je op allekerndoelen.nl, de eindtermen voor de bovenbouw op alleeindtermen.nl. En met kerndoelkaarten maak je de stap van lezen naar samen ontwerpen.

Belangrijk om scherp te houden: kerndoelen en eindtermen zijn niet hetzelfde. Kerndoelen zijn de doelen voor het po en de onderbouw van het vo: ze beschrijven wat een school in elk geval moet nastreven. Eindtermen gelden voor de bovenbouw en beschrijven wat een leerling aan het eind van het vo minimaal moet bereiken om het vak met succes af te ronden. Ze worden geëxamineerd, in het schoolexamen en indien van toepassing in het centraal examen.

Waarom nieuwe eindtermen?

De reden is in de kern hetzelfde als bij de kerndoelen: ouderdom. De kerndoelen die nu worden vervangen, stammen uit 2006. Ook veel examenprogramma’s zijn verouderd, al verschilt het per vak wanneer ze voor het laatst inhoudelijk zijn vernieuwd. In de tussentijd is er nogal wat veranderd in wat we van jongeren vragen: digitale geletterdheid, omgaan met bronnen en framing, duurzaamheidsvraagstukken, meertaligheid, de opkomst van AI. Ook de aansluiting op het vervolgonderwijs en de arbeidsmarkt vroeg om een herijking.

Daar komt een tweede, meer structurele reden bij. Als je de onderbouw actualiseert en de bovenbouw laat staan, ontstaat er een knip in het curriculum. Een leerling die in klas 1 en 2 werkt aan concreet geformuleerde kerndoelen over bronbeoordeling en tekstreflectie, en vervolgens in klas 4 een examenprogramma binnenstapt dat uit een heel ander tijdperk komt, ervaart geen samenhangend geheel. De actualisatie van de eindtermen is dus mede bedoeld om een doorlopende lijn van po naar het examen te borgen.

Een derde reden is helderheid. De huidige examenprogramma’s zijn de afgelopen decennia flink geglobaliseerd: veel eindtermen zijn zo ruim geformuleerd dat in de praktijk vooral de syllabus, de methode en de examenopgaven bepalen wat een vak inhoudt. Dat is precies het boven-je-methode-staan-probleem, maar dan op stelselniveau. De nieuwe eindtermen zijn bewust concreter, zodat duidelijker is wat er wordt bedoeld en waar de school eigen keuzes maakt.

In oktober 2021 gaf OCW aan SLO de opdracht om examenprogramma’s te actualiseren. In de zomer van 2022 startten de eerste vakvernieuwingscommissies. In januari 2023 volgden er commissies voor onder andere Fries, de klassieke talen en aanvullende moderne vreemde talen. Net als bij de kerndoelen gebeurde dat in vakvernieuwingscommissies van leraren, schoolleiders, vakexperts en vertegenwoordigers uit het vervolgonderwijs, met leerlingen die meelazen. Elke commissie kreeg maximaal 24 maanden. In de zomer van 2024 leverden zes commissies samen 61 conceptexamenprogramma’s op, die in schooljaar 2025-2026 op scholen zijn beproefd.

De nieuwe eindtermen

Op 1 september 2026 leverde SLO 53 vernieuwde examenprogramma’s op aan OCW, voor een groot deel van de algemeen vormende vakken in vmbo, havo en vwo. Ze zijn meteen gepubliceerd, dus je kunt het programma van je eigen vak nu gewoon downloaden en lezen. Dat gebeurt bij SLO per vak en per schoolsoort in losse documenten. Wil je gerichter zoeken, dan vind je op alleeindtermen.nl alle eindtermen doorzoekbaar per examenniveau, examenprogramma en domein. De bijbehorende toelichtingsdocumenten, waarin staat welke keuzes de vakvernieuwingscommissie heeft gemaakt en wat er precies verandert ten opzichte van nu, volgen uiterlijk in november 2026.

Wat krijg je dan in handen? Een examenprogramma is een wettelijk vastgelegd curriculumdocument dat per vak beschrijft wat een leerling aan het einde van het vo moet kennen, kunnen en ervaren. Het bevat in elk geval een karakteristiek en een set eindtermen, geordend in domeinen en subdomeinen. Heeft een vak een centraal examen, dan staat in het examenprogramma ook hoe de eindtermen zijn verdeeld over het centraal examen en het schoolexamen.

Minstens zo verhelderend is wat een examenprogramma niet is. Het schrijft geen pedagogiek of didactiek voor, het zegt niets over hoeveel tijd je aan een onderdeel besteedt en het bevat geen verdeling van lesstof over leerjaren. Het is dus geen jaarplanning en geen PTA. Wat er precies in het centraal examen gevraagd wordt, staat evenmin in het examenprogramma: dat staat in de syllabus, die onder regie van het CvTE door een commissie van leraren wordt opgesteld. Alle ruimte daartussen is van jou als sectie en school.

Dezelfde opbouw als de kerndoelen

Wie de nieuwe kerndoelen al heeft bekeken, zal de nieuwe eindtermen direct herkennen. Ze zijn volgens dezelfde logica opgebouwd:

• Doelzin: wat er van de leerling wordt verwacht, oftewel de beoogde opbrengst. Bijvoorbeeld bij Nederlands havo: ‘De leerling schrijft afgestemd op doel, publiek en context’ (eindterm 5).
• Uitwerking: onder de noemer ‘het gaat hierbij om’ volgt een omschrijving van de kennisinhouden, de context en de omstandigheden. Bij bovenstaande eindterm gaat het bijvoorbeeld om zakelijke genres, om ordenen, parafraseren en samenvatten, en om het toepassen van kennis over taalverzorging en bronvermelding.
• Illustratie: onder ’te denken valt aan’ staan voorbeelden van concrete toepassingen of contexten. Let op: dit deel is niet wettelijk en verschijnt dus ook niet in het vastgestelde examenprogramma.

Dat laatste onderscheid is in de praktijk goud waard. Het scheelt een hoop discussie in de vakgroep als je van tevoren afspreekt welke tekst je als kader leest en welke tekst je als inspiratie leest.

Beheersing, ervaring en hybride

Ook de typering van de doelen loopt parallel aan de kerndoelen. In de examenprogramma’s worden drie typen onderscheiden:

• Beheersingsdoelen: de leeropbrengst die een leerling moet realiseren, op het niveau van kennis en vaardigheden.
• Ervaringsdoelen: de inspanning die van een leerling wordt verwacht met het oog op ervaringen of expressieve reacties. Denk aan taal creatief gebruiken of experimenteren met literaire en visuele middelen.
• Hybride doelen: een eindterm die beiden bevat, maar wel met een duidelijke focus op óf beheersing óf ervaring.

Eén verschil met de kerndoelen is de moeite waard om te noemen: aanbodsdoelen (wat de school moet aanbieden) zitten wel in de kerndoelen, maar niet in de examenprogramma’s. Logisch ook, want een eindterm beschrijft wat de leerling bereikt, niet wat de school organiseert.

Voor je toetsing is het onderscheid tussen beheersing en ervaring wel het meest ingrijpende. Een ervaringsdoel laat zich niet zinvol vangen in een cijfer op een proefwerk: daar gaat het om deelname, inspanning en reflectie. Dat vraagt om een bewuste keuze in je programma van toetsing en afsluiting, en om helderheid over waartoe een toets dient.

Ook de vakkenstructuur schuift

Bij een deel van de vakken verandert niet alleen de inhoud, maar ook de vakkenstructuur zelf. De wiskundevakken op havo en vwo krijgen nieuwe varianten die in de plaats komen van de huidige, en er is een apart examenprogramma gecijferdheid voor het vwo. De kunstvakken worden anders ingedeeld, en maatschappijkunde en maatschappijwetenschappen gaan op in maatschappijstudies. Ook komen er compacte varianten van de moderne vreemde talen op havo en vwo. Over de definitieve namen van sommige nieuwe vakken en over de positie van gecijferdheid in het vmbo neemt OCW nog een besluit. Houd daar rekening mee: op dit punt kan er nog iets schuiven.

Planning

In de zomer van 2026 publiceerde OCW de definitieve planning voor de oplevering en invoering van de vernieuwde examenprogramma’s. Daarin zit één belangrijke wijziging ten opzichte van de eerdere planning: tranche 1 en tranche 2 hebben dezelfde startdatum gekregen. In september 2029 starten die eerste cohorten samen. De gedachte daarachter is dat scholen zo in één keer een groot aantal vakken in samenhang kunnen vernieuwen, in plaats van jaar na jaar een nieuw stukje.

De invoering verloopt in vijf tranches. Start eerste cohort betekent: leerjaar 3 in het vmbo en leerjaar 4 in havo en vwo krijgen vanaf dat moment onderwijs volgens het nieuwe programma. Het eerste centraal examen volgt twee jaar later (vmbo en havo) of drie jaar later (vwo).

Waar staan we nu? Tranche 1 is opgeleverd: 53 programma’s, sinds 1 september 2026 beschikbaar. Voor tranche 2 loopt dit schooljaar de fase van beproeven, met ruim zestig scholen voor biologie, natuurkunde en scheikunde en daarnaast de compacte varianten van de moderne vreemde talen. Oplevering volgt in september 2027. Voor tranche 3 publiceert SLO op 6 oktober 2026 een eerste versie van 47 conceptexamenprogramma’s, voor de clusters bewegen en sport, kunst en cultuur en mens en maatschappij. Werk je in een van die vakken, dan kun je vanaf dat moment dus ook alvast meelezen.

Tussen oplevering en start zitten twee tot drie voorbereidingsjaren. Die zijn er niet voor niets: in die periode ontwikkelen uitgevers nieuwe edities, passen lerarenopleidingen hun programma’s aan, worden syllabi, handreikingen en voorbeeldexamens gemaakt en, belangrijker nog, kun jij als school je curriculum herontwerpen. Schooljaar 2026-2027 is door OCW expliciet aangemerkt als breed voorbereidingsjaar, waarin scholen een plan ontwikkelen voor de implementatie. Kortom: 2029 lijkt ver weg, maar het voorbereidingsjaar is dít jaar.

💡 Let op: tot hun wettelijke vaststelling heten de opgeleverde programma’s formeel nog definitieve conceptexamenprogramma’s. Tot de wettelijke vaststelling kunnen nog wijzigingen plaatsvinden. De actuele planning per vak vind je op de planningspagina van SLO.

Hoe kun je hier nu al mee aan de slag?

Vijf adviezen om als school, sectie of docent te beginnen.

1. Behandel het als één curriculumherziening

De verleiding is groot om de kerndoelen bij de onderbouwcollega’s te leggen en de eindtermen bij de bovenbouwcollega’s. Doe dat niet. Juist doordat beide dezelfde opbouw en dezelfde doeltypen gebruiken, kun je voor het eerst in één taal over de hele leerlijn praten: van klas 1 tot het examen. Zet die gesprekken dus samen op de agenda en gebruik de verschillende lagen van het curriculum als kapstok. De samenvoeging van tranche 1 en 2 maakt dat alleen maar logischer.

2. Begin bij de bedoeling van het vak

Een verleidelijke eerste stap is om meteen de eindtermen af te vinken. Begin liever een laag hoger. Ga met je sectie na wat volgens jullie de bedoeling van het vak is en waartoe jullie het geven, en leg dat naast de karakteristiek vooraan in het nieuwe examenprogramma. Wat herken je? Wat inspireert? Wat is nieuw? Dat gesprek levert de kapstok waaraan je de losse eindtermen daarna kunt ophangen, vergelijkbaar met het formuleren van grote ideeën of een vakvisie.

3. Gebruik de eindtermenkaarten

Net als bij de kerndoelen geldt: een programma lezen is iets anders dan er samen mee ontwerpen. SLO heeft daarom eindtermenkaarten gepubliceerd, per vak en per schoolsoort. Daarop staat elke eindterm als losse kaart, zodat je de inhoud en opbouw letterlijk op tafel kunt leggen. Daarbij hoort een pdf met zes werkvormen voor leraren, waarmee je kunt kennismaken met de eindtermen, ze kunt vergelijken met je huidige programma en ze kunt clusteren als vertrekpunt voor lesactiviteiten of een leerlijn.

Dat werkt in de praktijk verrassend goed. Zodra doelen fysiek te verschuiven zijn, gaat het gesprek vanzelf over ordening en samenhang in plaats van over instemmen met een lijst. Je vindt de kaartensets en werkvormen op de aan de slag-pagina van je vak op actualisatie-examenprogrammas.nl. De kaarten zijn per schoolsoort, dus houd alleeindtermen.nl ernaast open als je de niveaus met elkaar wilt vergelijken. Werk je ook in de onderbouw? Dan kun je dezelfde werkwijze doortrekken met kerndoelkaarten.

4. Kijk apart naar de ervaringsdoelen en benut de ruimte in het schoolexamen

Zet de ervaringsdoelen en de hybride doelen even los op tafel. Ervaringsdoelen vragen om aandacht voor de inspanning en betrokkenheid van leerlingen. Hybride doelen bevatten daarnaast een beheersingscomponent. Bespreek daarom afzonderlijk hoe je die beheersing beoordeelt en hoe je de ervaringscomponent zichtbaar maakt. Bespreek met elkaar hoe je die doelen wél serieus neemt: door deelname en inspanning te registreren, door reflectie te vragen, door een periode anders af te ronden, of door er formatief mee te werken. Neem dit gesprek mee in je toetsbeleid, niet pas in het PTA.

Het examenprogramma zegt wát er bereikt moet worden en hoe de eindtermen verdeeld zijn over CE en SE. Hoe je het schoolexamen vormgeeft, is aan jou. Dat is precies de plek waar je visie en context zichtbaar worden. Werk daarom van achteren naar voren: begin bij de eindtermen, bepaal daarna hoe je vaststelt of leerlingen ze bereiken, en ontwerp dan pas je leeractiviteiten. Dat is backward design in de meest praktische vorm. Vertaal de eindtermen daarbij naar concrete leerdoelen voor je leerlingen, zodat ze weten waar ze naartoe werken. In dit artikel over werken met kerndoelen en eindtermen laten we die stap uitgewerkt zien voor Moderne Vreemde Talen. De handreikingen voor de schoolexamens volgen later in het traject, dus wacht daar niet op.

5. Maak van dit schooljaar een echt voorbereidingsjaar

Een curriculum herontwerp je niet in een studiemiddag. Nu 2026-2027 officieel het brede voorbereidingsjaar is, is dit hét moment om er een plan onder te leggen: wie kijkt wanneer naar welk vak, welke secties beginnen, hoeveel tijd krijgen zij, en wat is af aan het eind van dit jaar? We zien dat scholen die dit goed aanpakken structureel tijd reserveren voor secties: om leerdoelen te schrijven, materiaal te ontwikkelen en met elkaar in gesprek te gaan over wat leerlingen echt moeten leren.

Tijd alleen is daarbij niet genoeg: het gaat om bewust samen ontwerpen, oftewel het versterken van curriculumbewustzijn. Wacht daarbij niet tot de methodemakers klaar zijn. Wie zelf de doelen formuleert, houdt grip op het eigen curriculum en voorkomt dat het overvol raakt.

Volg onze bootcamp

Handige hulpmiddelen

Naast de eindtermenkaarten staat er inmiddels behoorlijk wat materiaal klaar om het gesprek in je team te voeren:

• De aan-de-slag-pagina van je vak op actualisatie-examenprogrammas.nl: het examenprogramma, de kaartensets, de werkvormen en vakspecifieke vragen en antwoorden.
• Hulpmiddelen voor curriculumontwikkeling van SLO, zoals de Curriculumwaaier, het curriculair spinnenweb, de Teamgids Curriculumanalyse en de evaluatietool Grip op curriculumkwaliteit.
• Bijeenkomsten: het startwebinar van OCW en SLO van 16 september is terug te kijken, en in het najaar zijn er OCW Dichtbij-conferenties in onder meer Rotterdam (27 oktober) en Leeuwarden (26 november).
• Onze eigen materialen: bij de downloads vind je posters en checklists voor leerdoelen, toetsing en curriculumontwerp.

Tot slot

De nieuwe eindtermen voelen misschien nog ver weg: het eerste cohort van tranche 1 en 2 start pas in 2029 en doet in 2031 of 2032 examen. Maar de programma’s liggen er nu al, en de voorbereidingsjaren zijn precies de jaren waarin het werk gebeurt. Door de samenloop met de kerndoelen krijg je bovendien iets wat je zelden krijgt: de kans om je hele curriculum, van klas 1 tot het examen, in samenhang tegen het licht te houden. Dat is geen verplichting die je overkomt, maar een moment dat je kunt benutten.

Een mooie eerste stap voor dit schooljaar? Download het examenprogramma van je vak, print de eindtermenkaarten en plan één sectiemiddag waarin je ze samen op tafel legt. Daarmee ben je verder dan menig school.

💡 De curriculumexpertise van je team versterken? Bekijk dan onze online leergang curriculumontwerp, de opleiding Curriculumexpert (ook incompany) of ons boek Curriculumontwerp in een notendop.

Wil je de doelen erbij pakken? Op allekerndoelen.nl vind je alle kerndoelen, op alleeindtermen.nl alle eindtermen en examenprogramma’s voor vmbo, havo en vwo.

Veel succes!