Van onderwijsvisie naar toetsbeleid: zo maak je toetsen onderdeel van goed onderwijs

Toetsbeleid klinkt al snel als iets van afspraken, formats en documenten. Natuurlijk zijn die nodig, maar goed toetsbeleid begint ergens anders. Het begint bij de vraag wat je als school eigenlijk onder goed onderwijs verstaat. Pas als je daar samen scherp op bent, kun je ook goede keuzes maken over wat je toetst, waarom je toetst en hoe je de kwaliteit daarvan bewaakt. In dit artikel kijken we naar het toetsbeleid én bieden een handig middel om tot een toetsbeleidsplan te komen.

Toetsing: nooit een los onderdeel

Praktisch alle scholen hebben wel een visie op onderwijs. Soms staat die in het schoolplan, soms op de website en soms vooral in de hoofden van mensen die er al lang werken. De vraag is alleen: leeft die visie ook in de dagelijkse keuzes die je maakt?
Dat wordt spannend zodra het over toetsing gaat, want toetsing voelt vaak praktisch en concreet. Hoeveel toetsen plannen we? Welke toetsvorm gebruiken we? Wanneer mag een leerling herkansen? Hoe leggen we resultaten vast? Dat zijn belangrijke vragen, maar ze komen te laat als je nog niet weet waar toetsing in jullie onderwijs voor bedoeld is.
Een heldere toetsvisie helpt om dit in de praktijk te brengen. Je vertaalt je onderwijsvisie naar de manier waarop je kijkt naar toetsen, beoordelen en leren en daarmee wordt toetsing geen los systeem naast het onderwijs, maar een logisch onderdeel ervan.

Begin bij de vraag wat goed onderwijs is

Een goede toetsvisie begint dus niet bij een toetsmatrijs of een PTA, die begint bij de onderwijsvisie. Wat vinden we belangrijk? Waar staat de school voor? Welke ontwikkeling gunnen we de leerlingen? En wat betekent dat voor de keuzes die we maken in lessen, begeleiding, feedback en beoordeling? Een onderwijsvisie is pas echt bruikbaar als die meer is dan een mooie tekst: het moet aanwijsbaar zijn in de school. Natuurlijk mag een visie richting geven en inspireren, maar uiteindelijk moet ze helpen om keuzes te maken. Wat doen we wel? Wat doen we niet? Waar besteden we tijd aan? Waar zeggen we bewust nee tegen?

Dat geldt ook voor toetsing. Als je zegt dat leerlingen eigenaar moeten worden van hun leerproces, dan heeft dat gevolgen voor de manier waarop je feedback organiseert. Als je brede vorming belangrijk vindt, dan kun je niet alleen kijken naar cijfers op kennistoetsen. En als je gaat voor een goede samenhang in het curriculum, dan moet toetsing ook iets laten zien van die samenhang. De vraag is dus niet alleen: hebben we een onderwijsvisie? Maar dat is vooral: helpt die visie ons om betere toetskeuzes te maken?

Vier vragen voor een toetsvisie

Een toetsvisie hoeft niet lang te zijn. Sterker nog: hoe langer de tekst, hoe groter de kans dat niemand hem gebruikt. Een goede toetsvisie is kort, scherp en werkbaar. Daarbij helpen vier vragen.

Vraag 1: waarom toetsen wij?

Toetsen kan verschillende functies hebben. Soms wil je vaststellen of een leerling iets beheerst. Soms wil je leerlingen helpen zicht te krijgen op hun volgende stap. En soms gebruik je toetsinformatie om als docent, sectie of school beter te begrijpen wat er in het onderwijs gebeurt. Die functies lopen in de praktijk vaak door elkaar. Dat is niet erg, zolang je maar weet welke functie op welk moment centraal staat. Een toets die bedoeld is om leerlingen verder te helpen vraagt iets anders dan een toets waarmee je een afsluitend oordeel geeft.

Vraag 2: wat toetsen wij?

Niet alles wat belangrijk is, past makkelijk in een toets. En niet alles wat makkelijk toetsbaar is, is automatisch het belangrijkste. Natuurlijk heb je te maken met kerndoelen, eindtermen en examenprogramma’s, want die geven richting aan wat leerlingen moeten kennen en kunnen. Maar daarnaast heeft elke school ook eigen accenten. Denk daarbij aan zelfstandigheid, samenwerken, creativiteit, burgerschap of persoonlijke ontwikkeling.
En daar wordt het interessant! Want als je zulke doelen belangrijk vindt, moet je ook nadenken over hoe je daar zicht op krijgt. Misschien niet altijd met een cijfer, maar wellicht eerder met observaties, gesprekken, portfolio’s, feedbackmomenten of opdrachten waarin leerlingen iets moeten toepassen.

Vraag drie: hoe toetsen wij?

Hier gaat het om toetsvormen, momenten en manieren van beoordelen. Werk je vooral met losse toetsen, of ook met grotere opdrachten en projecten? Beoordeel je alleen het eindproduct, of ook het proces? Krijgen leerlingen keuzes in hoe zij laten zien wat ze kunnen? En is er binnen de school een gedeeld beeld van wat kwaliteit is?

Vraag vier: hoe borgen wij?

Toetsing levert informatie op, maar die informatie heeft pas waarde als je er iets mee doet. Waar leggen we resultaten vast? Hoe bespreken we die als team? Wat leren we ervan over onze lessen, ons curriculum en onze begeleiding? En wie kijkt mee of de kwaliteit van de toetsing op orde is?

Van visie naar beleid

Een toetsvisie geeft dus richting, maar daarmee ben je er nog niet. In de praktijk heb je ook afspraken nodig en dat is de rol van het toetsbeleid en het toetsbeleidsplan. Het toetsbeleid maakt duidelijk hoe je als school omgaat met toetsen en beoordelen. Denk aan afspraken over toetsmomenten, herkansingen, kwaliteitseisen, toetsontwikkeling, afname, rapportage en evaluatie. Zonder zulke afspraken blijft toetskwaliteit te afhankelijk van losse gewoontes of individuele voorkeuren. Tegelijkertijd moet toetsbeleid niet voelen als een stapel regels die vooral in de weg zit. Goed toetsbeleid ondersteunt het onderwijs en helpt docenten om betere keuzes te maken. Het geeft nieuwe collega’s houvast en het maakt voor leerlingen duidelijker wat er van hen wordt verwacht.

In een toetsbeleidsplan komen meestal verschillende onderdelen samen. Je beschrijft de toetsvisie, het toetsprogramma, de toetsinstrumenten, de toetsorganisatie en de toetsbekwaamheid van teams. Samen vormen die onderdelen een stelsel waarmee je de kwaliteit van toetsing kunt bewaken en verbeteren. Dat klinkt misschien technisch, maar de kern is eenvoudig: hoe zorgen we dat onze manier van toetsen past bij onze doelen, bij ons curriculum en bij de ontwikkeling van leerlingen?

Toetskwaliteit is teamwerk

Toetsbeleid wordt pas krachtig als het niet alleen van de schoolleiding of examencommissie is. Natuurlijk zijn rollen en verantwoordelijkheden belangrijk. De schoolleiding stelt kaders, de examencommissie bewaakt kwaliteit en vaksecties werken de afspraken uit in de praktijk. Maar uiteindelijk ontstaat toetskwaliteit vooral in het gesprek tussen collega’s. Daar bespreek je vragen als: toetsen we wat we zeggen belangrijk te vinden? Zijn onze toetsen valide genoeg om goede uitspraken te doen? Geven de resultaten ons bruikbare informatie? En gebruiken we die informatie ook om ons onderwijs te verbeteren?
Daar hoort ook toetsbekwaamheid bij. Weten docenten voldoende over toetsconstructie, formatief handelen, beoordelen en analyseren van resultaten? Kunnen teams samen kijken naar de kwaliteit van opdrachten en beoordelingscriteria? En is er ruimte om daarin te leren. Als je het toetsbeleid serieus neemt, komt professionalisering daar vanzelf uit voort.

Maak het zichtbaar in de praktijk

Het risico van elk beleidsplan is dat het wordt vastgesteld en daarna ergens opgeslagen staat in een teams-omgeving of sharepoint. Maar is het dan bruikbaar? Juist bij toetsbeleid is dat zonde, want de waarde ervan zit in het dagelijkse gebruik.
Maak daarom concreet hoe het beleid terugkomt in de praktijk. Wanneer bespreken secties hun toetsprogramma? Hoe worden nieuwe toetsen bekeken? Welke kwaliteitscriteria gebruiken jullie? Wanneer evalueer je het beleid? En hoe worden leerlingen meegenomen in wat toetsing voor hun leren betekent?

Een werkbaar toetsbeleidsplan geeft antwoord op zulke vragen. Niet omdat alles dichtgeregeld moet worden, maar omdat die duidelijkheid juist meer ruimte geeft. Als de gezamenlijke kaders duidelijk zijn, kunnen teams daarbinnen betere professionele keuzes maken!

De Toetsbeleidsplan-tool kan daarbij helpen om het overzicht te krijgen van de verschillende elementen in het toetsbeleid, en zorgen dat dit ook daadwerkelijk gebruikt wordt. Het biedt handvatten om tot een praktisch en werkbaar document te komen, wat echt gebruikt wordt in school. Gebruik daarbij de lege vakken om notities te maken.

Je ziet dat voor elk component er een vraag beantwoord moet worden, waarbij je dus al snel zicht hebt op hoe compleet het geheel is en/of er nog zaken zijn die missen.

Aan de slag met de Tool Toetsbeleidsplan? Download de tool hieronder als pdf:

Download

Tot slot

Een goede toetsvisie begint bij een heldere onderwijsvisie. Want als je niet weet wat je onder goed onderwijs verstaat, wordt het lastig om te bepalen wat goede toetsing is. De winst zit dus niet alleen in een mooier document voor de inspectie, maar juist in het gezamenlijke gesprek dat eraan voorafgaat en in de keuzes die daarna zichtbaar worden in de praktijk. Waarom toetsen we? Wat willen we zichtbaar maken? Hoe doen we dat op een manier die past bij onze leerlingen en doelen? En hoe leren we als team van wat toetsing ons laat zien?

Dat is dan ook de belangrijkste functie van een toetsbeleidsplan: niet dat het alles vastlegt, maar dat het helpt om toetsing bewust, samenhangend en leerzaam te maken.