Toetsen via een portfolio: makkelijker gezegd dan gedaan

Portfolio’s zijn de afgelopen jaren steeds populairder geworden in het hoger onderwijs. Vooral binnen competentiegericht onderwijs wordt het portfolio steeds vaker ingezet als toetsvorm. Het idee hierachter is veelbelovend: studenten verzamelen bewijzen van hun competenties en reflecteren op hun leerproces. Maar waar moet je op letten bij portfoliotoetsing? Dit artikel verkent wat een portfolio precies is en hoe het het beste tot zijn recht komt in de praktijk.

Wat is een portfolio?

Is een portfolio een nieuw fenomeen? Zeker niet. In domeinen zoals de kunst, architectuur en ook HR worden portfolio’s al langer gebruikt. Maar het toenemende gebruik van portfolio’s als toetsvorm in het onderwijs is wel opvallend. Door dit toenemende gebruik zien we dat de gehanteerde definitie en functie van een portfolio erg uiteenlopend is bij verschillende opleidingen. Laten we daarom eerst eens in de definitie en de verschillende functies duiken. Wat is een portfolio precies? Een portfolio is een toetsvorm waarbij de bekwaamheid van een student op basis van een portfolio wordt beoordeeld. Daarbij wordt een portfolio beschreven als “een artefact voor de opslag van producten die bewijzen dat een individu of een groep kennis en kunde heeft verworven”. Wat precies bedoeld wordt met ‘producten’ is afhankelijk van hoe het portfolio ingezet wordt. 

Portfolio met als doel het aantonen van prestatie

Een portfolio kan een verzameling van het beste werk van een student zijn. Met die insteek spreken we van een showcaseportfolio. De student verzamelt alles wat hij heeft gedaan/geleerd gedurende de onderwijsperiode en selecteert daaruit de volgens hem beste bewijslast. De student gebruikt het portfolio in dit geval als bewijsvoering van de verworven competenties. Dit wordt veelal summatief beoordeeld. 

Portfolio met als doel het inzichtelijk maken van het leerproces

Dient het portfolio vooral voor het inzichtelijk maken van het leerproces? Dan kun je spreken van een ontwikkelingsportfolio. Deze vorm van portfolio wordt met name formatief ingezet, maar kan ook summatief beoordeeld worden. Bij een ontwikkelingsportfolio is vaak ook veel reflectie op het leerproces terug te zien, zowel van de student zelf maar ook in de vorm van feedback van anderen. Dit portfolio ondersteunt de student bij zelfreflectie. 

Waarom (g)een portfolio?

De keuze voor een portfolio als passend toetsinstrument is een keuze die voortkomt uit visie. Vanuit een meer constructivistisch perspectief kiezen opleidingen namelijk voor een toetsvorm die de nadruk legt op leren als een proces van reflectie en creatie. De student ‘bouwt’ als het ware aan zijn of haar competenties. In vergelijking met meer traditionele vormen van toetsing poogt een portfolio inderdaad studenten eigenaarschap te geven over hun leerproces en nodigt het uit tot zelfreflectie. In de praktijk zijn er wel een aantal uitdagingen wanneer het aankomt op portfoliotoetsing. 

Allereerst is het objectief beoordelen van een portfolio nog niet zo makkelijk. Vaak leven er bij de competenties die middels een portfolio getoetst worden al interpretatieverschillen. Competenties zijn immers complex: kennis, vaardigheden en houding komen samen. Daarnaast heeft de student een mate van eigenaarschap in wat er in het portfolio terecht komt. Kortom: portfolio’s zullen onderling verschillen. Dit verschil maakt dat er interpretatieverschillen tussen beoordelaars kunnen zijn over de mate waarin iets als goed en geldend bewijs dient. Om dit te voorkomen, is het aan te raden om portfolio’s door meerdere beoordelaars na te laten kijken.  

Ten tweede kan een portfolio, zonder de juiste begeleiding, een administratieve ‘papieren tijger’ worden voor zowel student als docent. Dit risico loop je bijvoorbeeld als je geen structuur biedt, niet met elkaar definieert welk doel het portfolio dient en studenten hun eigen gang laat gaan. Maar ook als je juist té veel structuur biedt, kun je dit risico lopen. In dat geval wordt het portfolio een verplichte verzameling van documenten; een checklist. 

Deze twee uitdagingen schetsen dat er bewuste keuzes gemaakt moeten worden bij het inzetten van een portfolio als toetsvorm. Deze keuzes gaan enerzijds over de inhoud en anderzijds over de didactiek. Beide elementen geven samen het portfolio vorm. 

Inhoud

Een portfolio biedt mooie kansen om een competentie in meerdere vormen en contexten aan te tonen, wat de validiteit verhoogt. Dit vereist wel dat de competentie te herleiden is naar de beroepscontext én dat we het beroepshandelen helder onder woorden brengen door herkenbare kennis, vaardigheden en houding te integreren. Hoe scherper studenten en beoordelaars de te toetsen competentie in beeld hebben, hoe authentieker en betekenisvoller het portfolio zich kan vullen. Als opleiding heb je dus de taak om de competenties grondig te analyseren en te verbinden aan de beroepscontext. Studenten dienen we goed mee te nemen in de domeinspecifieke kennis, vaardigheden en houding die een belangrijke rol spelen in die context. Een mogelijkheid is om leeruitkomsten te formuleren bij een competentie, waarmee je de competentie vertaalt naar concreet gedrag. 

Didactiek

Daarnaast vereist het werken met een portfolio ook een specifieke didactiek, waarbij de aandacht ligt op het gestructureerd bieden van autonomie aan de student. De volgende drie didactische uitgangspunten zijn hierbij belangrijk. 

Diverse leeractiviteiten 

Succesvolle portfoliotoetsing hangt ook samen met het bieden van diverse relevante leeractiviteiten, passend bij de te toetsen competenties. Wanneer studenten geen diversiteit aan leeractiviteiten ondervinden, valt er maar weinig te selecteren voor in het portfolio. En dat terwijl juist dat selectieproces heel leerzaam is: “Wat heb ik deze week gedaan wat bijdroeg aan de competentie ‘Onderzoekend vermogen’?” Een combinatie van leeractiviteiten waar studenten binnen- en buitenschools leren, is bijvoorbeeld heel geschikt. Dit kan door middel van een stage, een buitenschools project of een opdrachtgever. 

Wekelijkse portfolio taken

Het grote voordeel van een portfolio is dat het de student meer bewust maakt van het gehele leerproces. Of het nu een showcaseportfolio of een ontwikkelingsportfolio betreft: de student is vanaf de eerste week bezig met het vullen van het toetsinstrument. Helaas betekent dit niet dat iedere student ook echt continu bezig is met het portfolio. Clarke & Boud (2016) benadrukken het belang van het aanbieden van wekelijkse portfolio taken. Dit zijn taken die de student met regelmaat betrekken bij het leerproces en de student helpt met reflecteren. Een mooi voorbeeld hiervan is om de student wekelijks te vragen om zijn of haar eigen werk te evalueren van de afgelopen weken. Zo stimuleer je de student stil te staan bij het leerproces en werkt de student aan de vaardigheid om het eigen werk te kunnen beoordelen. 

Feedback

Door met een portfolio te werken, ontstaat er de mogelijkheid van een continue dialoog tussen student en docent, iets wat bij traditionele toetsvormen vaak mist. Hierdoor wordt de rol van feedback veel betekenisvoller. Een portfolio biedt de kans om te volgen of eerdere punten van feedback zijn verwerkt en waar verbetering nodig is. Bovendien kan een portfolio feedback vanuit verschillende perspectieven zichtbaar maken, zoals die van docenten, medestudenten en zelfevaluaties. Een effectieve manier om studenten actief bij feedback te betrekken, is door hen te laten reflecteren op ontvangen feedback. Dit vereist wel dat de opleiding studenten en docenten bekwaamt in het geven en ontvangen van feedback. Het is dus verstandig om de keuze voor portfoliotoetsing vanuit een programma-breed perspectief te benaderen: binnen één cursus sporadisch gebruikmaken van portfoliotoetsing draagt niet structureel bij aan het creëren van een feedbackcultuur. 

Tot slot

Portfolio’s kunnen een hele effectieve en valide toetsvorm zijn, maar alleen als ze goed ontworpen en geïntegreerd worden in het hele onderwijsprogramma. Neem de tijd om bewuste keuzes te maken op het gebied van inhoud en didactiek, zodat optimaal geleerd kan worden van deze mooie vorm van toetsen. 

Podcast

Luister naar de podcast van De Wijsneuzen waarin we op zoek gaan naar het antwoord op de vraag: Hoe zet je een portfolio goed in? Veel luisterplezier!

Ontwerpkeuzes maken

Op welke manier kun je het portfolio nu goed inzetten binnen jullie eigen curriculum? En hoe kom je daarbij tot goede ontwerpkeuzes? Leer er alles over tijdens onze leergang curriculumontwerp 👇