Een goede visie is de basis van een goed curriculum. Veel teams willen werken aan een goede onderwijsvisie, maar blijven vaak hangen in losse ideeën of abstracte gesprekken. De VisieKit helpt je om dat gesprek concreet te maken. Vier jaar na de eerste versie is er nu een vernieuwde uitgave: de VisieKit 2.0. In dit artikel vertellen we waarom een gedragen visie zo belangrijk is, hoe de VisieKit werkt en wat er in deze nieuwe versie is veranderd.
Waarom een gedeelde visie ertoe doet
In het onderwijs gaat veel aandacht uit naar het concrete: werkvormen, toetsen, roosters, methodes. Begrijpelijk, want dat is het werk van alledag. Maar boven al die keuzes hangt altijd een visie op onderwijs en leren. Wat vinden we belangrijk? Wat willen we dat onze leerlingen of studenten meekrijgen? En welke rol heeft de docent daarin? Vragen die zelden expliciet worden besproken, terwijl ze juist de rode draad zouden moeten vormen onder het dagelijks handelen. Sterker nog, zonder een goede collectie ambitie wordt je visie enkel een papieren waarheid: het staat mooi maar in de praktijk zie je er dan weinig van terug.
De afgelopen jaren schreven we hier vaker over. In deel 1 van onze serie over de onderwijsvisie als fundament staan we stil bij wat een visie eigenlijk is en waaruit een stevige visie bestaat. In deel 2 gaat het over hoe je tot een visie komt die écht gedeeld is, en niet alleen op papier staat. En omdat een schoolbrede visie vaak te abstract blijft om mee te werken in de klas, schreven we ook over deelvisies als schakel tussen visie en praktijk: een visie op leren, op toetsing, op pedagogiek. Tot slot is er visie-implementatie: van papieren droom naar praktijk, want zonder vertaalslag blijft het bij mooie woorden.
De rode draad in al die artikelen: een visie heeft pas waarde als hij gedeeld wordt, voldoende richting geeft en herkenbaar is in de praktijk. Logisch, maar in de praktijk is het lastig. Regelmatig zien we dat een visie die net iets te algemeen is, te eenzijdig is opgesteld, of weinig houvast biedt voor concrete keuzes. Niet uit onwil, maar omdat het ontwikkelen van een gedragen visie tijd, structuur en goede vragen vraagt. En precies daar is de VisieKit voor bedoeld.
De VisieKit: een kaartspel om samen te bouwen
De VisieKit is een prikkelend en praktisch kaartspel waarmee je samen met je vakgroep, team, school of opleiding bouwt aan een gedeelde visie én een gezamenlijke taal. In ongeveer 2,5 uur doorloop je in groepjes van 3 tot 8 personen verschillende fasen: van het formuleren van kernwaarden tot het vertalen naar concrete keuzes in de praktijk. Werk je met meerdere groepen tegelijk? Dan kun je de inzichten daarna samen ophalen en verdiepen.
Het idee van de VisieKit ontstond destijds vanuit twee observaties. Ten eerste zien we dat gesprekken over visie vaak blijven hangen in algemeenheden. Het is lastig om concreet woorden te geven aan het ‘gevoel’ wat je als docent vaak hebt over wat werkt. Hebben we het bijvoorbeeld over ‘zelfregulerend leren‘ of ‘samenwerken‘: wat bedoelen we daar precies mee? Wanneer is dat goed? Wat vraagt dit van de doelen, toetsing en leeractiviteiten oftewel het curriculum?
Ten tweede zien we dat de sessies over visieontwikkeling vooral discussiëren stimuleren, waarbij het blijft hangen in losse post-it’s met mooie teksten. Juist concrete stappen die dwingen tot het maken van moeilijke keuzes zorgen in onze ervaring voor meer diepgang en dus een sterker gedeelde taal. Een kaart in je hand, een keuze die je samen moet maken, een canvas dat zich vult: dat brengt het gesprek écht op gang en helpt stap voor stap toe te werken een concrete blauwdruk.
Van 1.0 naar 2.0: wat is er veranderd?
De eerste versie van de VisieKit verscheen in 2022, gemaakt in samenwerking me Barend Last. Sindsdien is de kit door tientallen scholen en opleidingen gebruikt en raakte de eerste oplage uitverkocht. Op basis van die ervaringen, feedback van gebruikers en nieuwe inzichten uit de literatuur hebben we de kit grondig herzien. Wat goed werkte is behouden en op punten aangescherpt. Daarnaast zijn er twee nieuwe fasen toegevoegd, omdat we in de praktijk merkten dat juist daar vaak nog een leemte zat.
De 5 fasen van de VisieKit 2.0
Met de VisieKit 2.0 doorloop je vijf fasen. Elke fase heeft een eigen functie en helpt om stap voor stap van abstracte ideeën naar concrete uitgangspunten te komen.
1. Kernwaarden formuleren en onderbouwen (nieuw)
De kit start met een nieuwe fase: het expliciet maken van jullie kernwaarden. Wat vinden we als team écht belangrijk in ons onderwijs? Welke waarden willen we terugzien in hoe we omgaan met leerlingen, met elkaar en met de inhoud? Door dit aan het begin te doen, leg je een fundament waarop de volgende fasen kunnen rusten.
2. Ideologieën: in gesprek over de visie op het curriculum
In deze fase ga je in gesprek over de verschillende curriculumideologieën (gebaseerd op het werk van Schiro, 2012). Ben je vooral gericht op kennisoverdracht, op persoonlijke ontwikkeling, op maatschappelijke verandering, of op het opleiden voor een beroep? Vrijwel elk team blijkt een mix te hebben, en juist het gesprek over die mix maakt veel los: het laat zien waar collega’s verschillen, waar ze elkaar vinden, en waar het schuurt.
3. Ontwerpprincipes: de belangrijkste uitgangspunten selecteren
Vanuit de kernwaarden en ideologieën maak je een keuze uit een set ontwerpprincipes. Dat zijn de uitgangspunten die zichtbaar moeten worden in het onderwijs zelf. Het bewust kiezen is belangrijk: je kunt niet alles centraal stellen, en juist door te focussen ontstaat een scherp en herkenbaar profiel. Focus in de principes zorgt voor focus in het uiteindelijke ontwerp.
4. Concretisering: hoe zien we dit in de praktijk terug? (vernieuwd)
Een visie is pas bruikbaar als hij herkenbaar is in het dagelijks handelen. In deze vernieuwde fase vertaal je de gekozen ontwerpprincipes naar concrete keuzes: hoe ziet ons onderwijs er dan uit, in de les, in de toetsing, in de begeleiding, in de organisatie? Wat doen we wel en wat juist niet? Deze fase is in 2.0 verbeterd op basis van de praktijkervaringen: er is meer structuur in en concretere kaarten om de vertaalslag te maken.
5. Borgen: hoe gaan we van visie naar praktijk? (nieuw)
De vijfde fase is helemaal nieuw en sluit aan bij wat we vaak terughoren: een visie blijft te makkelijk hangen in een mooi document. In deze fase bedenk je samen hoe jullie de visie gaan borgen: wie is waar verantwoordelijk voor, wanneer kijken we erop terug, hoe houden we de visie levend in nieuwe team-overleggen, in functioneringsgesprekken, in de jaarplanning? Daarmee sluit de kit naadloos aan op het idee uit het artikel over visie-implementatie: na het formuleren begint het werk pas echt.
Wat is er verder nieuw?
Naast de toegevoegde en vernieuwde fasen is er ook op andere punten gesleuteld:
- Nederlandse termen: waar de eerste versie nog op verschillende plekken Engelse begrippen gebruikte, zijn deze nu vervangen door goede Nederlandse alternatieven. Dat maakt de kit toegankelijker en sluit beter aan bij de manier waarop in scholen en opleidingen wordt gesproken.
- Verbeterde basis: bestaande onderdelen zijn op basis van praktijkervaringen aangescherpt. Kaarten zijn helderder geformuleerd, het canvas is overzichtelijker en de begeleidende instructie is beknopter.
- Extra online materialen en downloads: bij de fysieke kit hoort een uitgebreid online pakket. Denk aan downloadbare canvassen, een handleiding voor procesbegeleiders en aanvullende materialen om het traject te ondersteunen. Deze zijn te vinden via de downloadpagina van de VisieKit.
Voor wie is de VisieKit bedoeld?
De VisieKit is geschikt voor teams in alle soorten onderwijs (po, vo, mbo, hbo en wo) én andere organisaties die met een visie op onderwijs en leren bezig gaan. We zien hem inmiddels worden gebruikt in heel verschillende contexten: van een vakgroep die een gedeelde visie op het eigen vak wil formuleren, tot een schoolbreed traject onder begeleiding van een schoolleider of opleidingsmanager. Ook bij curriculumontwerp als vorm van professionalisering kan de kit goed dienen als startpunt: voordat je gaat ontwerpen, weet je waar je vandaan komt en waar je naartoe wilt.
Aan de slag met de VisieKit 2.0
De VisieKit 2.0 is wederom vormgegeven en uitgegeven door Uitgeverij OMJS.
Meer informatie & bestellenWil je als team, school of opleiding aan de slag met jullie visie? Pak dan een dagdeel, nodig je collega’s uit en ga aan de slag.
Hulp nodig bij visieontwikkeling? Bekijk dan gerust ons aanbod.
Succes en veel plezier! 🙂
Mede-oprichter van Vernieuwenderwijs. Daarvoor onderwijskundige in het hoger onderwijs en leraar geschiedenis en maatschappijleer in het voortgezet onderwijs. Praat graag over en is graag bezig met: didactiek, curriculumontwerp, toetsing, leren leren en veranderkunde. Actieve ontwikkelaar, onderzoeker en spreker.