9 Valkuilen bij curriculumontwerp

Het curriculum is de ruggengraat van dat wat er in het onderwijs gebeurt. De doelen, de toetsing en de leeractiviteiten vormen samen de basis van waaruit je lesgeeft: of dat nu in het VO, mbo of hbo is. Toch is het gek dat bij iets wat zo belangrijk is, er vaak zoveel fout lijkt te gaan. In dit artikel kijken we naar 9 valkuilen die we vaak tegenkomen als het gaat over het (her)ontwerpen van een curriculum.

Valkuil 1: geen gezamenlijke visie

“Waarom doen we dit eigenlijk ook alweer?” is een vraag die vaak wordt gesteld tijdens een curriculumontwerpproces. En dat laat direct zien dat er iets mist: een gezamenlijke visie! Voordat je aan de slag gaat met het (her)ontwerpen van een curriculum, wil je altijd een aantal zaken met elkaar helder hebben. Denk aan:

• Waarom is dit (her)ontwerp nodig?
• Hoe denken we over de toekomst van ons vakgebied?
• Wat is voor ons de functie en de rol van het curriculum?
• Past dit ook bij onze school/opleiding en onze leerlingen/studenten?

Deze vragen dragen onder andere bij aan het scherp krijgen van een gezamenlijke visie, zodat je van daaruit het proces kunt aanvliegen. En dat is dan ook direct valkuil 2.

Valkuil 2: geen helder proces

“Oh dit is ook een leuk project om te gaan doen straks in het nieuwe curriculum!”. Als docenten denken we graag in activiteiten: leuke, uitdagende en interessante dingen die leerlingen/studenten kunnen gaan doen, zodat ze leren wat ze moeten leren. Maar het denken vanuit activiteiten is een valkuil! Want hoe is de samenhang van deze activiteiten met de doelen en de toetsing? Het ontbreken van een helder proces om tot een curriculum te komen is dan ook valkuil nummer 2. Wij raden aan om bij het ontwerpproces altijd te werken met backward design, een methode die geschikt is voor elke vorm van onderwijs. Door stap voor stap aan de slag te gaan vanuit de gewenste resultaten, kom je tot een scherp en wendbaar curriculum.

Valkuil 3: Te weinig expertise

Samenhangend met valkuil 2 is het gebrek aan expertise. Hoe belangrijk de rol van het curriculum ook is: het is (relatief gezien) een ondergeschoven kindje in de opleidingen en cursussen tot docent. En wat er dan gebeurt is logisch te verklaren, namelijk dat veel docenten ‘maar wat doen’. Zo is het moeilijk om grip te houden op de kwaliteit van toetsing, zicht te krijgen op de dekking van de doelen of een beeld te krijgen van de constructieve afstemming. Deze expertise hoeft niet overal in de school of opleiding aanwezig te zijn, maar zorg er wel voor dat dit bereikbaar is. Denk aan het formeren van een ‘expertgroep’ in je school, een sterke coachende curriculumcommissie of ontwerpers die hun kennis verdiept hebben. Zo bouw je vanuit inhoud in plaats van op gevoel.

Valkuil 4: De methode is het curriculum

“Ja maar, dat staat ook gewoon beschreven in het boek!” Een opmerking die wellicht bekend in de oren klinkt. Of ‘het boek’ dan een lesmethode is, een zelf ontwikkeld project of een examen wat ingekocht wordt bij een leverancier: dat is nog niet het curriculum! Het zijn allemaal middelen om jou als docent te ondersteunen in het zelf uitwerken van het curriculum voor je vak of opleiding. Maar wanneer deze middelen te leidend worden, dan lijd je daar als team onder. Neem de wettelijke kaders als uitgangspunt, zoals de nieuwe kerndoelen, en durf keuzes te maken in de middelen die je tot je beschikking hebt!

Valkuil 5: Alles moet anders!

“We gaan van een traditioneel curriculum over naar anders toetsen, meer flexibel en modules”. Het klinkt soms logisch: de start van het ontwikkelen van een nieuw curriculum aangrijpen om meteen alles anders te gaan doen. Fout! Een nieuw curriculum is een goede kans om alvast de basis te leggen voor een verandering in het onderwijs, maar daar is veel meer voor nodig dan alleen het curriculum zelf. Didactische vaardigheden, inzicht in andere manieren van werken (bijvoorbeeld met leeruitkomsten) of op andere manieren toetsen: het vraagt veel van de gehele organisatie. Wanneer de ambitie is om dit inderdaad te doen, neem dan de tijd om óók te werken aan de vaardigheden van docenten, de inrichting van alle processen én wees bewust dat dit al snel 3 tot 5 jaar gaat kosten. Het gaat dan niet meer over een curriculumvernieuwing, maar over een complete cultuuromslag.

Valkuil 6: Alleen gaat het sneller

Curriculumontwikkeling is een teamsport. Een enthousiaste collega die ‘dat wel eventjes in een middagje uitwerkt’ kan soms heel prettig lijken, maar één van de belangrijkste zaken bij het werken aan het curriculum is dat iedere betrokkene op de hoogte is. En op de hoogte zijn gaat over zelf meewerken, bedenken en verwerken. Het lijkt dan even sneller te gaan, maar daarbij verlies je direct veel: het overzicht ligt dan al snel bij maar 1 of 2 collega’s in plaats van bij de groep. Daar betaal je uiteindelijk vaak de prijs voor: zaken zijn niet meer duidelijk, andere collega’s komen met kritische vragen en/of er worden onderdelen over het hoofd gezien. Zorg dat er zoveel mogelijk samengewerkt wordt, en zo min mogelijk gekozen wordt om iets ‘even snel’ op te laten lossen.

Valkuil 7: Curriculumontwerp is gewoon je taak als docent

Tijd is een complexe zaak in het onderwijs, en vaak wordt het werken aan het curriculum gezien als iets wat bij de ‘gewone taken’ hoort. Denk aan lesvoorbereiding of professionalisering. Maar het herschrijven van een curriculum vraagt écht meer dan wat losse uurtjes. En niet alleen iets meer tijd: ook een andere indeling van de tijd. In 5 losse momenten in een week kun je nu eenmaal veel minder dan in een volledig dagdeel! Neem de tijd én ruim tijd in om te zorgen dat wat er gemaakt en ontwikkeld wordt ook echt goed gedaan kan worden. Werk daarbij ook met heldere én reële deadlines.

Valkuil 8: Curriculum schrijven? Daar gebruiken we AI voor!

“We hebben dit gewoon laten maken door ChatGPT, zo zijn we veel sneller klaar!” AI is wonderlijk, en het kan inmiddels ontzettend veel bijdragen. Maar wil je écht dat een digitale chatbot (hoe slim ook) delen van het curriculum genereert? Het lijkt dat misschien wel sneller te gaan, maar waar zit het eigenaarschap van jullie team? En vind je het dan ook goed dat studenten of leerlingen alles met AI verwerken? Natuurlijk kun je het inzetten op bepaalde punten: het laten samenvatten van brainstorms, het kritisch laten meekijken op hiaten in het ontwerp en/of in het krijgen van ideeën. Maar curriculumontwerp gaat niet alleen over iets op papier opleveren: het gaat over het proces in het team, gezamenlijke taal vinden voor dat wat er toe doet om te onderwijzen én om leerlingen/studenten te helpen zich een stap verder te ontwikkelen. En dat is (en blijft) mensenwerk.

Valkuil 9: Het curriculum niet goed vastleggen

Het is misschien een beetje ‘wij van WC eend’, maar het vastleggen van een curriculum is wel een dingetje in het onderwijs. We komen allerlei varianten tegen, van verschillende Word of Excel-documenten tot allerlei houtje-touwtje oplossingen waarmee het curriculum vastgelegd wordt. Een tool die ondersteunt in het vastleggen van het curriculum kan het proces niet alleen versnellen, het helpt ook in het stapsgewijs doorlopen van de juiste stappen om tot een curriculum te komen. Eigenlijk is het ook gek dat er pas sinds kort oplossingen zijn die écht toegespitst zijn op het onderwijs, en Curriculum Playground is precies daarvoor ontwikkeld.

Kortom

Er zijn ongetwijfeld nog veel meer valkuilen te bedenken bij het ontwerpen van een curriculum: het is en blijft een complex proces, waarbij er geen one-size-fits-all methode bestaat. Het is een samenspel van inhoud, vorm, kennis en vaardigheden met allerlei factoren die meespelen. Deze valkuilen kennen en herkennen helpt daarbij om het proces beter in te richten én wellicht om zo op een prettigere manier tot een nieuw curriculum te komen.

Veel succes!