Grote Ideeën: de kapstok voor je curriculum

Ga je aan de slag met je curriculum? Dan kan het ontwerpen of herzien van een onderwijsprogramma soms als een hele opgave voelen. Het is dan fijn om bij de Grote Ideeën van je vak te beginnen. In dit artikel leggen we uit wat Grote Ideeën zijn en hoe je hier samen met je vaksectie aan kunt werken.

De oorsprong van Grote Ideeën

De oorsprong van Big Ideas ligt in de overtuiging dat alle leerlingen gebaat zijn bij onderwijs dat hen helpt de kern en samenhang van kennis te doorgronden.

Grondlegger Jay McTighe werkte in de jaren ’70 en ’80 met programma’s voor ‘hoogbegaafde leerlingen’. Daar lag de nadruk op hogere-orde-denken en authentieke taken en projecten. Door deze ervaringen kwam hij tot de overtuiging dat deze manier van leren niet alleen waardevol is voor hoogbegaafde leerlingen, maar voor alle leerlingen. Toen hij later samen met Grant Wiggins werkte aan Understanding by Design (UbD), namen ze deze overtuiging mee. De bedoeling was om de focus in het onderwijs te verschuiven. Van het simpelweg overdragen van kennis en vaardigheden, naar het begrijpen van de achterliggende ideeën, concepten en principes die betekenis en samenhang geven aan wat leerlingen leren.

“What’s the big idea?”

In diverse vakken wordt geconstateerd dat het curriculum vaak overladen is met onderwerpen en gefragmenteerd van opzet. (Janssen, 2019) Leerlingen krijgen een reeks losse thema’s of feiten aangeboden zonder voldoende onderlinge verbinding, waardoor zij moeite hebben het grotere plaatje te zien en de leerstof als een betekenisvol geheel te ervaren. Leerlingen benaderen hierdoor elk nieuw onderwerp als iets op zichzelf staands, in plaats van voort te bouwen op eerder verworven kennis. Het gevolg is dat leerlingen minder diepgaande inzichten en vaardigheden ontwikkelen. 

Onderzoeker Fred Janssen betoogt dan ook dat het belangrijk is dat leraren aandacht besteden aan de samenhang van onderwerpen binnen een schoolvak. (SLO, 2020).

Overkoepelende Grote Ideeën als vertrekpunt

Het concept van “Big Ideas” draait erom dat je samen met je vakcollega’s focus aanbrengt in een onderwijsprogramma met behulp van grote, overkoepelende concepten, principes en vraagstukken. Met deze overkoepelende Grote Ideeën helpen jullie leerlingen om een diep begrip van het vak en de inhoud te ontwikkelen. In plaats van lessen te ontwerpen rond losse onderwerpen en kleine leerdoelen, halen jullie die kernideeën naar voren die als een soort rode draad door het programma van het vak heen lopen. Deze Grote Ideeën of perspectieven vormen het vertrekpunt voor het ontwerp van het curriculum.

Hoe kun je het beste beginnen?

Als jij en je collega’s nog nooit gewerkt hebben met Grote Ideeën, dan kan het soms lastig zijn om hier samen aan te beginnen. Wiggins en McTighe wijzen verschillende obstakels aan die je aan het begin van het proces kan tegenkomen. Denk aan tijdgebrek of een gevoelde tijdsdruk, waardoor jullie niet de ruimte hebben of voelen om diepgaande gesprekken te voeren over de inhoud van het onderwijs. Denk aan een prestatiecultuur in de school, waardoor de focus ligt op slagen voor toetsen in plaats van de kwaliteit van het leren. Maar ook het idee dat de methode leidend is (en uit moet), onvoldoende kennis van de kerndoelen en eindtermen of het ontbreken van een gedeelde vakvisie kunnen er voor zorgen dat je het moeilijk vindt om met Grote Ideeën te beginnen. Begin daarom klein, met een herkenbaar voorbeeld als oefening.

Stap 1: Begin met een herkenbaar voorbeeld

Kies samen een onderwerp of thema dat jullie allemaal goed kennen. Liefst een onderwerp waar iedereen in de vaksectie al eens les in heeft gegeven. Bekijk samen de lessen en het materiaal dat jullie gebruiken bij dit onderwerp.

Stap 2: Van onderwerp naar idee

Kijk nu naar wat er achter de lessen schuilgaat. Bijvoorbeeld: “Wat is het grotere patroon of inzicht dat leerlingen uit deze lessen moeten halen?” “Gaat het alleen om de opkomst van fabrieken, of om het grotere idee van maatschappelijke verandering door technologie?” Wat moeten zij echt onthouden in relatie tot de andere onderwerpen die aan bod komen in het vak? Bespreek samen welke onderwerpen dit zijn en hoe zij samengebracht kunnen worden in één overkoepelend concept. Deze onderwerpen kunnen ook vaardigheden in verschillende contexten zijn. Dit zie je bijvoorbeeld bij de taalvakken.  

Stap 3: Samen formuleren

Met een Groot Idee richt je je op duurzaam begrip; wat betekent dat de diepere inzichten waar naartoe wordt gewerkt overdraagbaar zijn (transfer) en daardoor bruikbaar blijven. Grote Ideeën worden dan ook geformuleerd als zinnen gericht op begrip en samenhang. Bijvoorbeeld: “Leerlingen begrijpen dat technologische vernieuwing niet alleen verandert hoe mensen leven, maar ook hoe samenlevingen zich organiseren en wat zij belangrijk vinden.”

Essentiële vragen

Wiggins en McTighe adviseren om een Groot Idee te verbinden aan één of meer essentiële vragen. Dergelijke vragen geven richting aan het leren, prikkelen de nieuwsgierigheid van leerlingen en helpen om een Groot Idee laag voor laag af te pellen.

Door deze stappen een paar keer te doorlopen ontstaat er een goed beeld van wat Grote Ideeën precies zijn. Vervolgens formuleren jullie samen de andere Grote Ideeën. Formuleer voor elk Groot Idee een paar essentiële vragen en verbind alle relevante onderwerpen aan een Groot Idee.

Als jullie alles op papier hebben staan, dan kunnen jullie met deze reflectievragen de Grote Ideeën bespreken en waar nodig aanscherpen. Verwerk de definitieve Grote Ideeën in een schema of visual en neem deze op in het vakwerkplan.

Inhoud prioriteren

Zijn de Grote Ideeën geformuleerd, dan kunnen jullie deze focus gebruiken om beslissingen te nemen over de inhoud die jullie willen prioriteren in het curriculum, of het nu gaat over het programma voor een bouw, een onderwijsprogramma of een ontwerp voor een lessenserie in een bepaalde periode.
Gebruik de Grote Ideeën als een lens om naar de kerndoelen en de eindtermen te kijken; beslis wat jullie binnen de ruimte van de wettelijke kaders meer en minder diepgaand willen behandelen en welke aanvullingen jullie nog willen doen. Een overzicht van alle nieuwe kerndoelen per leergebied vind je op allekerndoelen.nl.
Maak op basis van jullie Grote Ideeën keuzes in jullie methode en evalueer de inhoud van de lessen die jullie geven: beoordeel samen wat relevant is en wat misschien minder relevant is. Grote ideeën gaan dus net zo goed over wat jullie weglaten als over wat jullie opnemen. Het kiezen van de Grote Ideeën die het belangrijkst voor jullie zijn, is jullie manier om vast te stellen wat prioriteit heeft in het curriculum.

Vakvisie

Grote Ideeën vormen een aanscherping van jullie vakvisie. Ze geven antwoord op de vraag wat jullie samen belangrijk vinden in de context van het vak of vakgebied. Grote ideeën sturen en structureren niet alleen de inhoud van je onderwijsprogramma, maar ook de leeractiviteiten en toetsing. Denk aan keuzes in lesopbouw, de inzet van werkvormen of het kiezen van passende toetsopdrachten.

Leerlijnen en leerdoelen

Het toewerken naar begrip en transfer is een proces dat stapsgewijs verloopt. Dit proces geef je vorm door de thema’s, onderwerpen of vaardigheden binnen een groot idee weg te zetten op een tijdlijn. Je tekent samen met collega’s uit hoe de progressie loopt, van eenvoudige kennismaking met het concept in jaar één, naar steeds diepere inzichten en beheersing in latere jaren. Daarbij zorgen jullie ervoor dat de leerlijn van de onderbouw aansluit op die van de bovenbouw.

‘The sequence in which topics are arranged can make a big difference to how easy it is for students to learn things.’

Dylan Wiliam

Vervolgens kunnen jullie per thema of onderwerp de kennis en vaardigheden aanwijzen die jullie willen aanleren en met welke ervaringen jullie het leren willen verrijken. Stel per thema of onderwerp de vraag: wat willen we dat leerlingen hier leren en hoe willen we dat ze het geleerde kunnen gebruiken? Deze aanscherping helpt bij het formuleren van leerdoelen en bij het verder ontwerpen en plannen van de programma’s voor de onder- en bovenbouw.

Tot slot

Een curriculum staat niet vast. Evalueer regelmatig het curriculum en bekijk of wat is uitgevoerd en wat er geleerd is, in lijn is met de visie en Grote Ideeën. Waar nodig pas je doelen, toetsing of een leeractiviteit aan of stel je een Groot Idee bij. 

Meer weten over werken met Grote Ideeën? Lees ons boek Curriculumontwerp in een notendop (2e editie), waarin je naast een verdieping ook voorbeelden kunt vinden.

Bezoek ook ons platform, inclusief werkvormen én andere downloads: