Curriculumontwikkeling: het Double Diamond model als leidraad

Curriculumontwikkeling vraagt om vakmanschap en initiatief, maar bovenal om procesregie. Door bewust te werken met fasen van verbreden en focussen ontstaat een traject waarin ruimte is voor creativiteit én voor richting. In dit artikel bespreken we het Double Diamond model als leidraad voor het ontwerpen van een curriculumtraject.

Curriculumontwikkeling

Een veelvoorkomende valkuil bij ontwerpvraagstukken is dat er snel wordt gestart met het ontwikkelen van een eindproduct. Cruciale stappen zoals het onderzoeken en definiëren van het vraagstuk krijgen dan te weinig aandacht of worden zelfs helemaal overgeslagen. Ook bij curriculumontwikkeling zien we dit vaak terug. Zeker als er een gevoel van urgentie heerst, zoals met de invoering van nieuwe kerndoelen, kan een curriculumtraject al snel gevuld worden met praktische werktijd en deadlines. Een overzicht van alle nieuwe kerndoelen per leergebied vind je op allekerndoelen.nl. Belangrijke stappen worden dan overgeslagen die nodig zijn om de ontwikkeling goed te doordenken en betekenisvol te maken. Dit kan op de korte termijn succesvol zijn, maar blijkt in de praktijk vaak niet duurzaam.

Het Double Diamond model

Een krachtig model dat helpt om het ontwikkelen of doorontwikkelen van een curriculum te organiseren is het Double Diamond model. Het Double Diamond model is een visueel ontwerpproces-model dat in 2005 werd geïntroduceerd door de British Design Council. Het beschrijft op een eenvoudige manier hoe ontwerpers en teams complexe problemen kunnen begrijpen en oplossen door afwisselend breder te denken (divergent) en gericht te kiezen (convergent).

Dit model geeft structuur aan een curriculumontwikkeling en is daarmee een waardevolle leidraad voor iedereen die een curriculumtraject wil ontwerpen en organiseren. Het model hebben wij vertaald naar vijf fases. Hieronder bespreken we elke fase.

Fase 1. Ontdekken en verbinden

Het doel van een curriculumtraject is niet om direct een plan of oplossing te bedenken maar om eerst samen met elkaar diepgaand te onderzoeken wat het vraagstuk of de uitdaging precies inhoudt, waarom het relevant is en welke beelden, aannames en overtuigingen er leven. Curriculumontwikkeling is namelijk mensenwerk en altijd een teamprestatie. Gedurende het proces komen verschillende belangen, overtuigingen en verwachtingen van de mensen die betrokken zijn samen. Deze diversiteit is waardevol voor het proces, maar kan ook spanningen opleveren. Deze spanningen kunnen, als ze niet worden geadresseerd, op de korte- maar ook op de lange termijn het succes van de ontwikkeling beïnvloeden. Het is daarom essentieel om in een curriculumtraject deze complexiteit niet uit de weg te gaan, maar er bewust mee om te gaan, zodat er voldoende gedeelde betekenis en draagvlak ontstaat bij de mensen die het curriculum uitvoeren. 

In deze fase is het advies te zorgen voor voldoende ruimte en gelegenheid voor uitwisseling; voor gesprek, voor discussie en voor luisteren naar elkaar. Door de tijd te nemen voor gezamenlijke verkenning en duiding wordt er betekenis gegeven aan het vraagstuk en ontstaat er verbinding in het team. Beiden zijn belangrijke voorwaarden voor een effectief ontwerpproces.

Fase 2. Op één lijn komen

Na de brede verkenning volgt focus en richting. Wat betekenen de opbrengsten van de eerste fase voor het onderwijs en het ontwerp van het curriculum? Welke kansen zien we? Wat vraagt dit van ons? En hoe ziet kwaliteit er in deze context uit? Uit deze analyse ontstaan een aantal ambities of aanbevelingen voor het curriculum. Door samen een keuze te maken waar mee te beginnen ontstaat er een gedeeld doel en motivatie om er samen mee aan de slag te gaan. 

Fase 3. Van analyse naar actieplan

In deze fase wordt de ambitie of aanbeveling voor het curriculum vertaald naar een concreet actieplan. Je geeft antwoord op vragen als:

• Wie is/zijn verantwoordelijk?
• Wanneer moet het klaar zijn?
• Wat wordt het tijdspad? Wanneer gaan we aan de slag?
• Wat zijn de beoogde resultaten?
• Hoe organiseren we feedback gedurende het proces?
• Wat kunnen we zelf en waar hebben we hulp bij nodig?

Hiermee zorg je voor helderheid en uitvoerbaarheid en voorkom je dat goede ideeën blijven hangen in abstracte plannen. Daarbij geeft het uittekenen van een actieplan je ook zicht op wat er nodig is voor de ontwerpfase. Denk bijvoorbeeld aan gezamenlijke werktijd of ondersteuning van een expert.

Fase 4. Ruimte voor leren en proberen

De ontwerpfase is de tweede diamant in het model en gericht op ontwikkelen, uitproberen en verbeteren. In deze fase is het verleidelijk om meteen aan de slag te gaan met het ontwikkelen van een definitief ontwerp. De tijd die al is geïnvesteerd in de eerste fase, het  actieplan met beschreven doelen en de gevoelde druk van de dagelijkse werkzaamheden kunnen ervoor zorgen dat er collectief wordt gevoeld, laten we zorgen dat het klaar is. Daarbij komt dat we van nature liever meteen aan de slag gaan dan dat we een proces van leren en verbeteren ingaan. Toch is het nodig om dat juist in deze fase wel te doen. Door samen te experimenteren en te leren groeit namelijk niet alleen de kwaliteit van het ontwerp, maar ook de professionele samenwerking binnen een iteratief ontwerpproces.

Fase 5. Implementeren en borgen

In de laatste fase wordt het ontwikkelde curriculum duurzaam ingebed. Afspraken worden vastgelegd in beleid, vakwerkplannen of kwaliteitsinstrumenten. Ook wordt nagedacht over hoe nieuw gedrag en nieuwe werkwijzen ondersteund blijven.

Zonder deze fase blijft curriculumontwikkeling een tijdelijk project en kunnen oude methodes en materiaal de kop opsteken. Met aandacht voor borging wordt het resultaat van het traject onderdeel van de dagelijkse praktijk en cultuur van de school.

Het is goed om te weten dat implementatie en borging niet betekent dat wat is ontwikkeld geen onderdeel meer is van het ontwerpproces. Implementatie en uitvoering in de praktijk leidt tot waardevolle informatie over het ontwerp. Door dit structureel te analyseren en te verbeteren houd je het ontwerp scherp en bij de tijd.

Tot slot

In een ontwikkeltraject kan het gebeuren dat het initiële vertrekpunt uit het oog verloren raakt. Om te voorkomen dat de bedoeling van bepaalde ontwerpkeuzes vervaagt is het aan te raden om gedurende het proces steeds de verbinding te houden met de inhoud van de eerste twee fases. Zorg dat de inhoud van deze fases zichtbaar en bereikbaar is voor het team, bijvoorbeeld op een inspiratiepagina of bord in de teamruimte, en stel gedurende het proces regelmatig de vraag: Hoe is wat we denken, kiezen, ontwerpen of maken, verbonden met ons vertrekpunt, onze visie en het leren van leerlingen? Zo blijft het ontwikkelproces niet alleen in beweging, maar ook trouw aan de bedoeling.

Veel succes!