Praktische ToetsingTools – praktijkvoorbeeld Scalda

Goede toetsing laat niet alleen zien wat een student kan, maar helpt ook bepalen wat de volgende stap is. Het practoraat Leren in Hybride Leeromgevingen onderzocht hoe toetsing vorm krijgt binnen verschillende hybride leeromgevingen van Scalda (mbo). In dit gastartikel deelt Annette Soeting de belangrijkste inzichten uit dit onderzoek én praktische toetsingstools. Deze tools kunnen mbo-onderwijsteams helpen om zicht te krijgen op de huidige en gewenste kwaliteit van het toetsprogramma.

Onderwijs en toetsing

Vaak zien we dat onderwijs en toetsing als twee afzonderlijke delen worden benaderd. In werkelijkheid zijn ze onlosmakelijk met elkaar verbonden. Toetsing is het proces van doelgericht en planmatig verzamelen van informatie (data) over de kennis en vaardigheden van studenten, in relatie tot één of meer leerdoelen, en het interpreteren en gebruiken van deze informatie. Het zorgt ervoor dat beoordeeld kan worden waar studenten staan. En draagt ook bij aan de volgende stap van studenten om beoogde leerresultaten te behalen. Toetsing kan een krachtig effect op het leren hebben en een middel zijn om het leren van en voor studenten (beter) zichtbaar te maken. 

Toekomstbestendig beroepsonderwijs

De onderwijspraktijk in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) is aan verandering onderhevig. Het schoolse leren en de wijze van toetsing worden als gedateerd beschouwd. Er ontstaat voor de toekomstbestendigheid van het mbo-onderwijs een andere relatie tussen school en werk en een andere kijk op leren en toetsing. Er ontstaan onder andere verschillende vormen van hybride leeromgevingen (HLO’s). Het uitgangspunt achter hybride leeromgevingen is dat het leren en werken in een schoolse context verweven wordt met het leren en werken in de praktijk. Een HLO wordt bewust ontworpen om het leren van beroepstaken (volgens de hele taakbenadering) te ondersteunen. Deze beroepstaken vormen de basis voor leerwerktaken en werkprocessen, die de ruggengraat voor de inrichting van het totale leerproces voor studenten vormen. Binnen HLO’s wordt er vaak gewerkt met een andere, modernere en meer passende, wijze van toetsing. 

Onderzoek

Vanuit de genoemde onderwijsontwikkelingen ontstond het idee om de wijze van toetsing binnen een aantal hybride leeromgevingen te verkennen en inzichtelijk te maken. In het onderzoek is flankerend het programmatisch toetsen meegenomen, omdat binnen onderwijsland hiervoor momenteel veel belangstelling is. Vervolgens kijken we vanuit dit concept holistisch naar de gehele ontwikkeling van studenten om zodoende, op basis van een verzameling van bewijzen, een goed beeld te krijgen.

Vijf hybride leeromgevingen

Het practoraat heeft vijf HLO’s onderzocht, van een module, een keuzedeel tot drie gehele opleidingen. Studenten van deze HLO’s bevinden zich doorgaans deels of de gehele week in de praktijk of in een bedrijfsmatige setting, die kenmerkend is voor het beroep waartoe opgeleid wordt. De resultaten van het onderzoek laten zien dat het bij toetsing, in deze vijf HLO’s, met name gaat over integrale toetsing van het beroepsgerichte deel en het ontwikkelingsgericht toewerken richting een beroepsgericht examen (de proeve van bekwaamheid). 

Het oefenen in de beroepspraktijk of een bedrijfsmatige leeromgeving wordt als noodzakelijk gezien voor het aanleren en toetsen van authentieke beroepstaken en de bijbehorende competenties. Alle HLO’s weten, ieder op hun manier, daarvoor een sterke verbinding met het werkveld tot stand te brengen. De onderzochte HLO’s weten een krachtige samenhang (constructieve afstemming) te realiseren tussen de leerdoelen, de toetsing en de manier waarop zij het onderwijs verzorgen. De wijze van toetsing toont, ondanks de verschillende vormen en manieren, vergelijkbare toetsingsstrategieën. Ze zijn ontstaan vanuit ambities rondom leren en toetsing. En ze omvatten grote overeenkomsten met de zes principes van het concept programmatisch toetsen.

Digitaal portfolio

Er wordt veelal gebruikgemaakt van een (digitaal) portfolio, waarin een rijke mix van verschillende bewijzen (datapunten) van de ontwikkeling van de student wordt verzameld. In alle HLO’s zien we dat feedback tijdens het leerproces een belangrijke rol speelt. In de feedback komen de verschillende perspectieven op het functioneren van de student terug. Van de student zelf, van medestudenten, docenten, werkveldbegeleiders, klanten, opdrachtgevers, etc. Sociale processen spelen een rol bij het betekenis geven aan nieuwe informatie. Intensieve begeleiding van een coach is essentieel om het leren van studenten beter zichtbaar te maken. Opvallend is dat alle HLO’s erin slagen om flexibel om te gaan met toetsing, dat er aandacht is voor keuzevrijheid en autonomie en dat de zelfregie van studenten verankerd is in het toetsprogramma. Hieronder een weergave van de sterke elementen en aanbevelingen van de vijf HLO’s.

Sterke elementen van de vijf HLO’s

• Doordachte ruggengraat toetsprogramma.
• Krachtig onderwijsontwerp, constructieve afstemming onderwijs en toetsing.
• Grote mate van keuzevrijheid, autonomie studenten, gepersonaliseerd leren.
• Authentieke beroepssituaties, sterke verbinding theorie en praktijk HLO.
• Intensieve coaching en begeleiding.
• Holistische kijk op leren en toetsing.

Aanbevelingen voor de vijf HLO’s 

• Geef aandacht aan opbouwende zelfregulatie van studenten.
• Geef aandacht aan feedbackgeletterdheid van docenten en studenten.
• Geef voldoende structuur en richtlijnen voor docenten en studenten. 
• Betrek het werkveld meer bij het toetsingsproces.
• Onderzoek de meerwaarde van het gebruik van een e-portfolio.
• Onderzoek de implementatie van het lerend kwalificeren.

Praktische tools

Vanuit deze inzichten heeft het practoraat 3 praktische tools ontwikkeld waarmee je binnen een onderwijsteam uit het mbo op een laagdrempelige manier kunt starten met het voeren van een startdialoog rondom het thema toetsing en het creëren van bewustzijn over de huidige en de gewenste situatie. Tevens kunnen de tools ingezet worden voor het ophalen en formuleren van een toetsvisie en als zelfevaluatie voor het huidige toets- en onderwijsprogramma.

De DialoogTool Toetsing (120 – 140 minuten) zorgt middels 10 stappen voor het aanjagen van een dialoog over toetsing. Van verkennen, verwonderen, verbeelden, vormgeven tot aan verwezenlijken en het maken van vervolgafspraken. De sterke elementen vanuit het onderzoek komen allemaal aan bod. Het creëert bewustwording over de huidige en gewenste situatie. Het spelbord, de opdrachtkaarten, de toelichting en de toelichtingskaarten kun je downloaden voor gebruik.

Met de PlanningTool Toetsing (30 – 45 minuten) ontdek je hoe de huidige en gewenste situatie van een curriculum (perioden en leerjaren) op het gebied van toetsing is ingericht. Het creëert bewustwording over wanneer en hoe er getoetst wordt of getoetst zou kunnen worden. Download hier de poster en de toetsingskaarten.

Met het Rad van Toetsing (30 – 90 minuten) ontdek je aan de hand van een aantal vragen een beeld van de (wel/niet) gezamenlijke visie van een onderwijsteam op het gebied van toetsing. Het creëert bewustzijn wat dat betekent voor het onderwijs. Download hier de spelregels en de toelichting spelleider.

Downloads

De tools kunnen los van elkaar worden gebruikt, kunnen elkaar aanvullen en/of onderdeel van groter (studiedag)programma zijn. De tools en de daarbij behorende materialen zijn vrij te gebruiken. De algemene toelichting en begrippenlijst kun je hieronder downloaden.  

Download extra toelichting Download begrippenlijst

Wil je meer weten over het onderzoek, de bronnen of hoe de onderzochte HLO’s zijn ingericht bekijk dan de onderzoeksrapportage. Of lees het artikel vakblad-profiel-toetsing-als-middel-om-het-leren-zichtbaar-te-maken.pdf voor meer verdieping.

Hopelijk bieden de tools herkenning, nieuwe inzichten en vooral handvatten om samen verder te bouwen aan toetsing die het leren zichtbaar maakt.