Welke rol speelt zelfevaluatie bij betekenisvol toetsen? 

Het ontwerpen van betekenisvolle toetsing is een studie en een vak op zich. En toch ook een vaardigheid die we in alle lagen van het onderwijs verwachten van docenten. De meningen én de wetenschap verschillen over wat een toetsactiviteit betekenisvol maakt. Een opvallendheid in de wereld van toetsing  is de groeiende aandacht voor zelfevaluatie binnen toetsing. Wat is dat precies? Welke kansen en uitdagingen biedt het? Daarover alles in dit artikel.

Betekenisvol toetsen

Het onderzoeken van betekenisvol toetsen begint met de vraag: welk doel dient toetsen eigenlijk? En wat ís toetsen? Als je al wat langer rondneust tussen de artikelen van Vernieuwenderwijs, ben je wellicht bekend met het idee dat toetsen niet enkel het beslissen over een prestatie is.

Toetsen hebben grofweg drie functies, namelijk de beslisfunctie, de leerfunctie en de evaluatiefunctie. In het geval van de beslisfunctie helpen toetsen jou als docent om zorgvuldig te beslissen wat de volgende stap is, bijvoorbeeld het vaststellen van een eindoordeel. Bij de leerfunctie helpen toetsen om de student inzicht te geven in waar zij staan ten opzichte van het doel. Er wordt ter plekke een beroep gedaan op hun kennis of kunde. In het geval van de evaluatiefunctie helpen toetsen bij het evalueren in hoeverre het onderwijs en/of de leeraanpak succesvol is geweest en wat daarin mogelijk een volgende keer anders zou kunnen. Wanneer gesproken wordt van betekenisvol toetsen, benaderen we toetsen vanuit die drie functies. 

De blik op het eigen werk

Bij de meeste toetsactiviteiten ligt de evaluatie van de prestatie volledig in de handen van de docent, of eventueel praktijkbegeleider of expert. Wanneer ook de student wordt gevraagd zijn of haar eigen werk te evalueren, komt er een interessante dynamiek om de hoek kijken. In plaats van dat de focus enkel nog ligt op de taak, ontstaat er ook ruimte voor focus op proces en (leer)modus. Het draait niet langer meer om een perfect product, maar om een student die zichzelf ontwikkelt. Het evalueren van het eigen werk vraagt om kwaliteitsbesef en om de complexe vaardigheid ‘evaluatief oordelen’. Een definitie van die vaardigheid luidt alsvolgt: 

‘… the ability to critically assess a performance in relation to a predefined but not necessarily explicit standard, which entails a complex process of reflection. It has an internal application, in the form of self-evaluation, and an external application, in making decisions about the quality of others’ work’. (Tai, et al., 2018)

Deze vaardigheid draagt bij aan het verduurzamen van kennis en kunde. 

In de onderwijspraktijk

De inzet van zelfevaluatie rondom toetsactiviteiten vergroot dus de vaardigheid van evaluatief oordelen en dat is ook precies waarom er steeds meer onderzoek naar gedaan wordt. Maar hoe en wanneer breng je dit in de praktijk?

Zelfevaluatie kan een breed scala aan activiteiten omvatten: van een eenvoudige zelfbeoordeling zonder verdere reflectie tot een uitgebreide reflectie van studenten op hun eigen prestaties. Welke vorm er ook aan wordt gegeven: zelfbeoordeling is een proces dat moet worden aangeleerd, in plaats van een eenmalige activiteit. Het heeft dus weinig zin om enkel sporadisch gebruik te maken van zelfevaluatie.

Hoe kun je structureel werken met zelfevaluatie? Enkele voorbeelden:

1. Reflectieve logboeken

Door middel van het bijhouden van logboeken, waarin studenten hun bevindingen, reflecties en aanpakken beschrijven, wennen studenten aan het reflecteren op het eigen leren. Deze logboeken zijn er in alle vormen en maten te vinden: van dagboeken tot week vlogs, in lappen tekst of simpelweg met kleuren (stoplicht systeem) of symbolen. De logboeken bieden studenten een manier om tussentijds en achteraf terug te kijken op het leren. 

2. Single point rubric en heldere succescriteria 

Door studenten rubrics met heldere criteria te bieden, zijn zij in staat door de ogen van een expert naar hun eigen werk te kijken. De single point rubric is daarbij het meest leerzaam, omdat daar ruimte is voor het zelf construeren van argumenten waarom wel of niet aan een criterium is voldaan in het eigen werk.

3. Selectie van beste en/of slechtste werk 

Een andere leuke manier om studenten in de rol van evaluator te zetten, is door henzelf voorbeelden te laten aandragen van hun beste en/of slechtste werk. Het maken van deze selectie vraagt om het evaluatief kunnen oordelen. Het vraagt om duiding van wat goed en wat slecht is. Ook levert het een leuke en leerzame activiteit op in de klas, waarbij studenten elkaars werk vervolgens kunnen vergelijken. 

Hoe zit het dan met ‘summatieve toetsen’?

Het inzetten van zelfevaluatie als alternatieve beoordelingsmethode voor toetsen met een summatieve aard wordt ook alsmaar meer onderzocht. Juist om ook tijdens die toetsactiviteiten studenten écht te laten leren. Want dit is precies het stuk waar het nu in de praktijk af en toe knelt.

De praktijk is namelijk weerbarstig: grote groepen studenten moeten tegelijkertijd getoetst worden, de nakijktijd van docenten is beperkt en er wordt voornamelijk gebruik gemaakt van dezelfde toetsvormen, waardoor het leergedrag van studenten zich conformeert naar die alsmaar gebruikte toetsvorm (het zogenoemde washback effect).

We weten echter wel dat het gebruik van zelfevaluatie als onderdeel van een summatieve beslisprocedure niet altijd even betrouwbaar en valide is. Het vermogen om jezelf van een objectief eindoordeel te voorzien, terwijl je ook in een afhankelijke positie zit (bijvoorbeeld het wel of niet krijgen van studiepunten), is erg ingewikkeld. Toch zijn er studies die het belang van leren boven het belang van presteren stellen en experimenteren met beoordelingsmethodieken, zoals synchrone zelfevaluatie (synchonous self-assessement) (Remesal & Estrada, 2023). 

In dat geval evalueert een student het eigen werk naast de evaluatie van een docent. De zelfevaluatie vindt dan direct plaats tijdens de toetsactiviteit, bijvoorbeeld tijdens het maken van een schriftelijk examen of een presentatie. Beide evaluaties leiden samen tot een summatieve beslissing.

Leren van toetsen

Dat toetsen ook echt over leren mag gaan, zou zeker een goed uitgangspunt zijn voor alle toetsen die we ontwerpen. Zelfevaluatie is een krachtig mechanisme wat zeker bijdraagt aan die leerfunctie. Experimenteren met hoe zelfevaluatie een rol kan krijgen in je formatieve dan wel summatieve toetsactiviteiten kan erg interessant zijn. Maar waak voor ongegronde en ongeoefende, zwaarwegende oordelen van studenten zelf. Zelfevaluatie inzetten binnen toetsactiviteiten is interessant, maar werkt alleen als studenten niet in een cijfercultuur zitten. Het vraagt dus echt om een andere kijk op de rol van toetsen. 

Wij zijn benieuwd: heb je ervaring met zelfevaluatie binnen je toetspraktijk? Deel je ervaringen onder dit artikel! 

Literatuur

Remesal, A., & Estrada, F. G. (2023, March). Synchronous self-assessment: First experience for higher education instructors. In Frontiers in Education (Vol. 8, p. 1115259). Frontiers.

Tai, J., Ajjawi, R., Boud, D., Dawson, P., and Panadero, E. (2018). Developing evaluative judgement: enabling students to make decisions about the quality of work. High. Educ. 76, 467–481. doi: 10.1007/s10734-017-0220-3

Yan, Z. (2020). Self-assessment in the process of self-regulated learning and its relationship with academic achievement. Assess. Eval. High. Educ. 45, 224–238. doi: 10.1080/02602938.2019.1629390

Yan, Z., and Brown, G. T. L. (2017). A cyclical self-assessment process: towards a model of how students engage in self-assessment. Assess. Eval. High. Educ. 42, 1247–1262. doi: 10.1080/02602938.2016.1260091

image_pdfDownload artikel

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Vernieuwenderwijs

Als Vernieuwenderwijs helpen we scholen en opleidingen te komen tot krachtig onderwijs. Dit doen we door samenhangende hoogwaardige diensten en producten te bieden op het gebied van curriculumontwerp, toetsing en didactiek.

Nieuwsbrief

Elke week onze artikelen & interessante linkjes ontvangen?

Please wait...

Bedankt, je staat op onze mailinglijst!

Contact

Vernieuwenderwijs B.V.
Kerkenbos 1344
6546 BG Nijmegen

📞 Wessel: 06 194 02 982

📞 Michiel: 06 193 37 715

✉️ info@vernieuwenderwijs.nl

© 2024 · Vernieuwenderwijs