Bewust of onbewust, als leraar ben je hoe dan ook bezig met het ontwerpen van onderwijs. Of dit nu ontstaat vanuit urgentie, bijvoorbeeld door de komst van nieuwe kerndoelen, of vanuit een wens, zoals leerlingen meer gemotiveerd te krijgen. Het ontwerpproces vormgeven gebeurt echter wel op veel verschillende manieren. Benieuwd naar hoe jij jouw ontwerpende rol vorm kan geven? In dit artikel geven we een samenvatting van het boek ‘De leraar als ontwerper’.
Ontwerpen op alle niveaus
Als leraren hebben we een veelzijdig beroep. Ze begeleiden niet alleen leerlingen in hun leerproces, maar zijn ook coach, mentor en pedagoog. Daarnaast ontwikkelen we onderwijsprogramma’s, ontwerpen we lessen en toetsen, en onderhouden we contact met ouders en collega’s. Door deze diversiteit aan taken en verantwoordelijkheden vraagt het beroep van leraar om flexibiliteit, creativiteit en voortdurende professionele ontwikkeling.
In het boek ‘De leraar als ontwerper’, een samenwerking tussen de Hogeschool Arnhem-Nijmegen, SLO en Vernieuwenderwijs, wordt ingezoomd op de ontwerpende rol die een leraar vervult. Het boek bestaat uit drie delen:
- Deel één biedt een theoretisch kader dat verschillende facetten van het ontwerpen van onderwijs inzichtelijk maakt.
- Deel twee verrijkt de theorie met voorbeelden van ontwerp praktijken uit het voortgezet onderwijs.
- Deel drie een online toolbox, waarmee je echt zelf aan de slag kunt gaan.
Waarom leraren ontwerpen
In Nederland hebben scholen relatief veel ruimte om zelf invulling te geven aan hun onderwijs. Scholen kunnen op allerlei lagen zelf keuzes maken ten aanzien van het onderwijs, inachtnemend van de wettelijke kaders. Toch betekent die ruimte niet dat we ook massaal aan het ontwerpen gaan. En dat is jammer. Want hoe je het ook went of keert, in het onderwijs is geen enkele les hetzelfde. Het ontwerpen voor onderwijs passend bij de doelgroep en de context, is dus een belangrijke reden. Daarnaast zien we dat op dit moment de wettelijke kaders waar scholen zich toe te verhouden hebben aangepast worden. De actualisatie van de kerndoelen brengt voor scholen een nieuwe ontwerpopdracht.
Perspectieven op het curriculum
Het curriculum kan je bekijken vanuit verschillende perspectieven. Deze verschillende perspectieven kunnen in gesprek belangrijke informatie opleveren die aanzet geven tot ontwerpen. Bekijk je onderwijs maar eens met de volgende brillen:
- Roze bril: wat is het ideale curriculum?
- Leesbril: wat zien we terugkomen in geschreven documenten?
- 3D-bril: wat komt er echt tot leven in de fysieke omgeving?
- Stofbril: wat beklijft er van de leerstof in de praktijk?
- Kinderbril: hoe ervaart de leerling het curriculum?
- Inspectiebril: hoe doen we het vanuit het externe toetsingskader van de inspectie?
Curriculumexpertise
Het ontwerpen van onderwijs vraagt niet alleen om een kritische blik op je curriculum, maar ook om bekwaamheid. In het theoretische deel van het boek leer je hoe jij als leraar het ontwerpproces vormgeeft en bouw je zodoende aan je curriculumexpertise.
De verschillende verhalen die de ontwerpers in het tweede deel van het boek vertellen, illustreren hoe zij hun ontwerpproces hebben vormgegeven. Een paar mooie lessen die zij ons leren, lees je hieronder:
Ontwerpen kan niet zonder richting
Een succesvol ontwerp van onderwijs vereist een duidelijke richting. Zonder helder geformuleerde doelen en een gedragen visie is het onmogelijk om gerichte keuzes te maken binnen het ontwerpproces. De ontwerpers benadrukken daarom het belang van het vooraf expliciet maken van je uitgangspunten, zodat iedereen weet waartoe het onderwijs dient. Dit biedt houvast gedurende het gehele proces en zorgt ervoor dat alle beslissingen bijdragen aan het realiseren van je onderwijsvisie.
Het ontwerpproces en uitvoeren gaat hand-in-hand
Ontwerpen is geen lineair proces waarbij ontwerp en uitvoering strikt gescheiden plaatsvinden. Juist door voortdurend het ontwerp in praktijk te brengen en ervaringen direct terug te koppelen, kom je tot beter onderwijs. De ontwerpers laten zien dat implementatie en evaluatie vanaf het begin integraal onderdeel zijn van het ontwerp. Door regelmatig te testen, te reflecteren en aan te passen ontstaat er een levend curriculum dat aansluit bij de praktijk en werkelijke behoeftes van leerlingen en docenten.
Neem het team mee
Onderwijs ontwerpen is altijd teamwork. Betrek daarom je collega’s actief bij het ontwerpproces, zodat iedereen zich mede-eigenaar voelt van het resultaat. De ontwerpers geven aan hoe cruciaal het is om vanuit gezamenlijke betrokkenheid te werken, waarbij aandacht is voor verschillende perspectieven en expertises binnen het team. Door elkaar continu op te zoeken, elkaar uit te dagen en samen te leren, bouw je aan een sterk ontwerp dat breed gedragen wordt en duurzaam succesvol kan zijn.
En nu jij!
Mooi. Nu weet jij hoe je als leraar onderwijs kunt ontwerpen. Maar de moeilijkste stap komt nog, het doen! Precies daarom biedt het boek een derde deel: de digitale toolbox. In deze toolbox vind je een heleboel praktische formats en werkvormen waarmee jij zelf aan het ontwerpen kunt. Wij wensen je heel veel succes!
🔗 Je kunt het boek hier bestellen.
Leraar & onderwijskundige. Brengt graag onderzoek en creativiteit samen. Ontwerpt leerervaringen die aanzetten tot actie. Zoekt graag uit hoe dingen zitten voor De Wijsneuzen podcast. Onderwijsadviseur en trainer bij Vernieuwenderwijs.