Een PTO/PTA maken: van curriculumontwerp naar een samenhangend toetsprogramma

Ieder schooljaar komt het weer terug: het PTO of PTA moet worden opgesteld of aangepast. Welke toetsen nemen we af? In welke periode? Hoe zwaar tellen ze mee? Logische vragen, maar voordat je het toetsprogramma invult, is het belangrijk om stil te staan bij de keuzes die eraan voorafgaan. Wat willen we dat leerlingen leren? Hoe bouwen we dat op? En hoe krijgen we zicht op waar leerlingen staan? Door hier eerst over na te denken, zorg je ervoor dat toetsen en toetsmomenten niet zomaar worden overgenomen of ingevuld, maar aansluiten bij wat je leerlingen wilt leren. Een goed PTO of PTA begint daarom niet bij de toetsplanning, maar bij het curriculum.

Wat is het verschil tussen een PTO en een PTA?

• Een PTO staat voor ‘Programma van Toetsing en Overgang’ en wordt gebruikt in de onderbouw. Het wordt ook soms PTD genoemd: ‘Programma voor Toetsing en Determinatie’. Hierin legt een school vast welke summatieve momenten leerlingen gedurende de schooljaren in de onderbouw krijgen. Een PTO is niet wettelijk verplicht, maar helpt scholen om het toetsprogramma in de onderbouw inzichtelijk te maken en de doorgaande lijn naar de bovenbouw te bewaken. Scholen kunnen zelf bepalen of en hoe zij dit vormgeven.
• Een PTA staat voor ‘Programma van Toetsing en Afsluiting’ en beschrijft het schoolexamen in de bovenbouw. Hierin legt een school onder andere vast hoe en wanneer de eindtermen uit het examenprogramma worden getoetst, hoe en wanneer dat gebeurt en hoe de resultaten meetellen voor het schoolexamen. In tegenstelling tot het PTO is een PTA wettelijk verplicht en gelden hiervoor specifieke eisen.

In de onderbouw vormen de kerndoelen een belangrijk uitgangspunt voor het curriculum. In de bovenbouw beschrijven de eindtermen per vak en niveau wat leerlingen moeten kennen en kunnen. Deze eindtermen worden via het schoolexamen en/of centraal examen getoetst. Hoewel PTO en PTA ieder een eigen functie hebben, ligt aan beide dezelfde basis ten grondslag: een doordacht curriculum waarin doelen, leeractiviteiten en toetsing op elkaar zijn afgestemd.

Achter ieder toetsmoment zit een keuze

In de praktijk pakken docenten bij het maken van een PTO of PTA vaak het bestand van vorig jaar erbij. Periodes aanpassen, een toets toevoegen of verwijderen en de nieuwe versie is klaar. Het is juist belangrijk om daarbij het gesprek te voeren over het waarom van een aanpassing of keuze die gemaakt is. Bijvoorbeeld: een schriftelijke toets voor geschiedenis in leerjaar 3 havo, die wordt afgenomen in periode 2 en twee keer meetelt. In het PTO staat wanneer de toets plaatsvindt, welke onderwerpen aan bod komen en hoe zwaar de toets meetelt. Maar waarom is juist voor deze toets gekozen? Welke leerdoelen staan centraal en wat moeten leerlingen ermee laten zien? Hebben leerlingen voldoende gelegenheid gehad om te oefenen? Is een schriftelijke toets eigenlijk wel de meest passende manier om dit inzichtelijk te maken?

Deze vragen kun je niet alleen vanuit het toetsprogramma beantwoorden. Daarvoor moet je eerst kijken naar het curriculum waarop de toetsen zijn gebaseerd. De keuzes die je maakt, hangen bovendien samen met wat je als vaksectie belangrijk vindt en met de onderwijs- en toetsvisie van de school. 

Het bestaande toetsprogramma kan daarbij een goed vertrekpunt zijn. Misschien passen de toetsen die er al jaren in staan prima, maar het is goed om daar kritisch naar te blijven kijken. Dat een toets ieder jaar wordt afgenomen, betekent niet automatisch dat dit nog steeds de beste keuze is.

Kijk niet alleen naar losse toetsen: zorg voor samenhang

Ook als iedere toets op zichzelf goed in elkaar zit, is het belangrijk om te kijken naar de samenhang tussen doelen, toetsing en leeractiviteiten (constructieve afstemming). Het gaat namelijk niet alleen om wat leerlingen op een toets laten zien, maar ook om hoe ze daar naartoe werken en welke informatie je onderweg verzamelt.

Voorbeeld

Stel dat je binnen de moderne vreemde talen (MVT) wilt dat leerlingen in een gesprek hun mening kunnen geven. En dat leerlingen die kunnen onderbouwen en kunnen reageren op een gesprekspartner. In het bestaande PTO staat een schriftelijke toets over woordenschat en grammatica. Maar laat een leerling daarmee ook zien dat die een gesprek kan voeren? Vanuit het leerdoel past een gespreksopdracht misschien beter. Dat betekent dat je niet alleen de toetsvorm in het PTO aanpast, maar ook kijkt welke leeractiviteiten leerlingen nodig hebben om daar naartoe te werken. Zo zorg je voor constructieve afstemming tussen doelen, toetsing en leeractiviteiten (Biggs, 1996).
Zoom je vervolgens uit naar het PTO/PTA als geheel, komen er weer andere aandachtspunten naar voren. Sommige doelen worden misschien meerdere keren beoordeeld, terwijl andere nauwelijks aan bod komen. Daarnaast is het belangrijk om te kijken wat verschillende summatieve momenten aan elkaar toevoegen en of de weging past bij de doelen die worden beoordeeld. Een manier om tot een samenhangend PTO of PTA te komen, is door samen met collega’s te beginnen bij de vraag wat je leerlingen wilt leren. Je kunt hiervoor de kerndoelen of eindtermen vertalen naar concrete leerdoelen, passend bij het vak en/of leergebied en de opbouw over de leerjaren. 

Op deze manier wordt het PTO of PTA meer dan een overzicht van toetsmomenten. Het laat zien welke keuzes je hebt gemaakt over wat je beoordeelt, op welke manier en wanneer. Die keuzes komen voort uit het curriculum en de manier waarop leerlingen naar de doelen toewerken. Oftewel, eerst je curriculum, dan je PTO/PTA.

Van curriculumontwerp naar PTO en PTA met Curriculum Playground

Met de geactualiseerde kerndoelen en de vernieuwing van de examenprogramma’s is dit gesprek extra actueel. Deze veranderingen vragen om opnieuw te kijken naar wat leerlingen moeten kennen en kunnen en hoe je het onderwijs daarop inricht. Dat betekent niet dat het hele toetsprogramma opnieuw moet. Een bestaande toets kan nog steeds goed passen. Misschien vraagt een andere toets om aanpassing of blijkt dat meerdere toetsen grotendeels hetzelfde in beeld brengen. De actualisering is daarmee een aanleiding om bestaande keuzes opnieuw te onderbouwen, in plaats van ze automatisch over te nemen.

Een manier om je curriculum (en daarmee je toetsprogramma) te herzien en overzicht te creëren, is door te werken met een curriculumontwerptool. Met onze tool Curriculum Playground staat het ontwerpen van een samenhangend curriculum centraal: 

• Mogelijkheid tot het verbinden van doelen, toetsing en leeractiviteiten.
• Inzicht in hoe er aan basisvaardigheden wordt gewerkt.
• Inzicht in hoe de toetsing over periodes en leerjaren is verdeeld.
• Inzicht in de doorlopende leerlijn en toetsdruk. Binnen jouw vak kunnen de toetsen goed verdeeld zijn, terwijl leerlingen in dezelfde week ook voor vier andere vakken iets moeten inleveren.  
• Exporteren van een (week)planning en leerdoelkaart.
• Uitwerken van het vakwerkplan, waarbij schoolbreed hetzelfde format wordt gebruikt.
• Dekking van kerndoelen en eindtermen, met duidelijkheid over de aangeboden doelen, waar deze worden getoetst en hoe de verschillende onderdelen met elkaar samenhangen.
• Exporteren van een compleet PTO/PTA. De informatie die je tijdens het ontwerpen hebt vastgelegd, wordt automatisch samengebracht in één document. Zo hoef je het toetsprogramma niet apart op te stellen, maar volgt het uit de keuzes die je tijdens het curriculumontwerp hebt gemaakt.

Aan de slag met je toetsprogramma

Een samenhangend PTO of PTA vraagt om meer dan het maken van afspraken over toetsen, periodes en wegingen. Het vraagt ook om een gezamenlijke blik op wat leerlingen moeten kennen en kunnen, hoe het onderwijs daarop aansluit en welke rol toetsing daarin speelt. Dat betekent niet dat alles opnieuw ontworpen moet worden. Door kritisch te kijken naar wat er al ligt, kun je behouden wat goed werkt en aanpassen wat niet meer past. Zo wordt het PTO of PTA geen document dat je ieder jaar opnieuw moet invullen en afvinken, maar het resultaat van bewuste keuzes over wat leerlingen leren, hoe zij leren en hoe je dat beoordeelt.

Meer weten over dit onderwerp?

• Bekijk onze curriculum ontwerptool: Curriculum Playground
• Bekijk onze kerndoelen pagina
• Bekijk onze eindtermen pagina
• Bekijk onze toolbox: Curriculumontwerp.nl