Groeien naar een professionele schoolcultuur door het intervisiemodel SAMEN

In een wereld waarin maatschappelijke en ethische normen voortdurend in beweging zijn, staat het onderwijs voor de uitdaging om mee te veranderen. De rol van de docent is hierbij niet enkel die van lesgever, maar ook van gids in een complex veranderend landschap. Deze dynamiek vraagt om voortdurende zelfreflectie, veerkracht en collegiale steun. Zeker in een context waarin beginnende docenten vaak afhaken, wordt het belang van een sterke professionele schoolcultuur en mentorschap steeds duidelijker. In dit artikel verkent gastauteur Niels Lievens hoe docenten samen deze verantwoordelijkheid kunnen dragen met behulp van het intervisiemodel SAMEN.

Professionele schoolcultuur

Het maatschappelijk reliëf is in een constante beweging van nieuwe ideologieën. Deze beweging gaat gepaard met veranderende ethische perspectieven, nieuwe houdingen en denkpistes. Dit maatschappelijk gegeven maakt de opdracht als docent enerzijds maatschappelijk relevant, maar anderzijds erg uitdagend. Wij zijn als docenten en gids medeplichtig om mee te denken over hoe we deze veranderingen gaan bewustmaken bij onze leerlingen. Daarnaast is het van essentieel belang om deze veranderingen niet enkel van onze leerlingen te verwachten, maar ook van onszelf, als docenten. 

Het vereist een moed tot kritische introspectie van ons handelen. Schokkend genoeg stopt één op de drie docenten binnen de eerste vijf schooljaren met hun beroep. Dit weerspiegelt de uitdagende start van hun loopbaan en de complexiteit van de onderwijswereld. Om deze trend tegen te gaan, is het van essentieel belang om een cultuur van onderlinge steun en mentorschap te cultiveren. Net zoals we gidsen zijn voor onze leerlingen, moeten we ook gidsen zijn voor onze collega’s in het onderwijs. Het vormt een belangrijk onderdeel van een professionele schoolcultuur.

Professioneel gedrag en een professional

Professioneel gedrag volgens Galenkamp (2021) voldoet aan drie criteria:

• Het gedrag draagt bij aan de doelen van de organisatie.
• Het gedrag leidt tot toename van het welbevinden van jezelf.
• Het gedrag leidt ook tot toename van het welbevinden van anderen.

Als een vorm van gedrag niet voldoet aan deze criteria dan komt er een vierde criterium in beeld, namelijk:

• Gedrag wordt op een vriendelijke, maar duidelijke wijze effectief begrensd: ‘Zo doen we dat hier niet!’

Maar wat is dan een professional? Daarop vinden we -onder andere- een antwoord op uit het rapport De lerende leraar. Docentprofessionalisering in de praktijk (Vermeulen, Klaeijsen & Martens, 2011).

Een professional is iemand die:

Kennis deelt.
Kennis ontwikkelt.
Verantwoordelijkheid neemt en aflegt.
Intrinsiek gemotiveerd is.

Deze inzichten benadrukken het belang van collegiale intervisie en het openstellen van klasdeuren om elkaar te ondersteunen. Een professionele schoolcultuur zorgt voor een professionele leercultuur. 

Het SAMEN-model kan een aanzet hiervoor zijn.

SAMEN-model

Het SAMEN-model is een eigen ontworpen collegiaal intervisie model, geïnspireerd op de Balint-methode en bouwt verder op inzichten uit de piramide van Lencioni (2009). 

Het SAMEN-model biedt een laagdrempelige structuur om in groep prangende klas- of schoolsituaties te bespreken, met als doel gezamenlijk tot probleemoplossende antwoorden te komen. Naast het zoeken naar oplossingen, legt het SAMEN-model ook de nadruk op het creëren van een veilige cultuur waarin collega’s elkaar weten te vinden voor advies, ondersteuning en het open delen van hun lespraktijk.

Het SAMEN-model is een acroniem voor:

Situatie: het probleem of de uitdaging duidelijk definiëren. Wat speelt er precies?
Aanpak: reflecteren op hoe het probleem tot nu toe is aangepakt.
Mogelijkheden: brainstormen over mogelijke oplossingen of alternatieve aanpakken.
Evalueren & concluderen: kies de meest kansrijke optie(s) en werk deze concreet uit.
Nabespreking: reflecteren op het proces en de gekozen aanpak.

Naast het acroniem zelf, dat geldt als stappenplan tijdens de collegiale intervisie, is er ook een handleiding voor docenten. Die je, als je dit wenst, vrij kunnen raadplegen. In de handleiding wordt je meegenomen in enkele relevante denkkaders, maar worden er per fase suggestieve vragen geformuleerd en bijhorende tools die de fase nog beter kunnen vertalen voor alle actoren.

De handleiding

De handleiding bevat vier hoofdstukken.

1. De inleiding: hierin wordt meegegeven waarom collegiale intervisie een meerwaarde kan zijn voor een professionele school- en leercultuur, maar ook voor je eigen ontwikkeling.

2.   Randinformatie: de randinformatie, die vrij doorlopen kan worden, bevat vier belangrijke aspecten die een meerwaarde bieden voor een professionele schoolcultuur en die onderwijspersoneel kunnen helpen tijdens de intervisie over klas- en schoolsituaties. De vier gekozen aspecten zijn: wat is een professionele schoolcultuur? Wat is functioneel en dysfunctioneel gedrag? Wat zijn denkfouten? Wat is effectieve feedback?

3.   SAMEN-model: hierin wordt elk onderdeel van het SAMEN-model stapsgewijs aangekaart. Zodat onderwijspersoneel deze zelfstandig kunnen gebruiken. Er is een tijdsindicatie per stap en ook het doel van de stap. Daarnaast zijn er bij elke stap ‘richtvragen’, waarbij suggestieve vragen geponeerd worden die als leidraad gebruikt kunnen worden of als extra verdiepende vragen gesteld kunnen worden en tenslotte nog ’tips’, waarbij hulpmiddelen aangereikt worden om een situatie beter te schetsen of te helpen in een bepaald proces binnenin een stap.

4.   Bijlagen: een reeks van bruikbare tools om in bepaalde stappen constructiever aan de slag te gaan. Deze zijn vrijblijvend.

Tot slot

Het SAMEN-model is ontwikkeld met als doel gezamenlijk te groeien naar een professionele schoolcultuur. Het model is vrij te gebruiken. Wil jij met het model aan de slag? Download het dan hieronder – en neem gerust contact op als er vragen zijn.