Je kunt bijna geen klaslokaal binnenlopen, of er staan verschillende schermen aan. Leerlingen en studenten werken vaak op een laptop, en ook de docent heeft bijna altijd een device aan. Natuurlijk: het is enorm handig om alles digitaal te hebben en eenvoudig te kunnen delen. Maar is het ‘scherm’ soms niet ook een van de problemen in de klas? In dit artikel verkennen we de combinatie van digitaal en analoog, in tijden van AI voor zowel leerlingen, studenten en docenten.
De belofte van digitale middelen
Het onderwijs kent een lange geschiedenis als het gaat om de toepassing van technologie in de klas. Sinds de intrede van internet én draagbare devices is dit alleen maar meer geworden. Deze digitale middelen hebben een grote belofte: het zorgt voor gepersonaliseerd onderwijs, kan alle informatie ontsluiten voor leerlingen en studenten én maakt enorm veel nieuwe vormen van lesgeven mogelijk. Daarnaast heeft praktisch iedereen nu toegang tot AI: dat wat een aantal jaar geleden nog onmogelijk leek, is nu voor bijna iedereen haalbaar. Denk aan het ‘ontwerpen’ (eigenlijk genereren) van afbeeldingen en posters, het laten schrijven en corrigeren van teksten en meer.
Wanneer het over zulke grote thema’s gaat is het eenvoudig om hier heel enthousiast over te worden. Maar zit deze mooie technologie ons ook wel eens in de weg? Hoe mooi de belofte van digitale middelen is, zorgt het niet ook voor een aantal problemen die we juist niet willen? Zo zijn er veel dingen in het onderwijs die we graag willen, maar in de praktijk tegenvallen. Hieronder een aantal voorbeelden:
| Ja! | Maar… |
|---|---|
| Gepersonaliseerd leren | In plaats van maatwerk blijken er maar een paar leerroutes te zijn: leerlingen worden niet uitgedaagd om moeilijkere dingen te maken. |
| Adaptieve software | Veel tijd gaat op aan klikken, wachten en technische problemen. Leerwinst is vaak minimaal. |
| Gamification | Werkt alleen op korte termijn, leerlingen wennen snel en motivatie gaat snel weg zonder intrinsieke prikkel. |
| Onbeperkte kennis op internet | Te veel informatie leidt tot oppervlakkig zoeken en kopiëren, niet tot diep leren. |
| Tools om samen te werken | Vaak meer schermtijd en minder echte interactie. Samenwerking wordt oppervlakkig. |
| Learning analytics | Veel data, maar weinig bruikbare inzichten, interpretatie en pedagogische vertaalslag ontbreken. |
| Digitaal Toetsen en direct feedback | Feedback is vaak gestandaardiseerd en oppervlakkig; persoonlijke duiding en dialoog verdwijnen. |
En natuurlijk: dit is enorm zwart-wit én ook alleen met focus op dat wat er niet werkt. Maar, het laat wel zien dat we grote beloftes rondom technologie best wel kritisch mogen benaderen. En: het gaat hier misschien over hele grote thema’s, maar ook in het ‘klein’ is dit van toepassing. Er zijn veel voordelen, maar niet altijd even groot als dat we denken.
Voordelen en nadelen digitaal werken
Eigenlijk zijn laptops, Chromebooks en tablets echt magische dingen. Je hebt de beschikking over veel informatie, het biedt mogelijkheden tot het ‘maken’ van nieuwe dingen, en samenwerken kan erg praktisch gedaan worden. Daarnaast werkt het snel, eenvoudig en steeds beter op elkaar afgestemd. En zaken die eerder enorm veel tijd kosten, zijn nu veel sneller. Bedenk alleen al hoeveel tijd je in de bibliotheek had moeten doorbrengen met alle vragen die je aan ChatGPT stelt!
Maar er is ook een keerzijde: in de ‘digitale wereld’ is er een flinke strijd voor de aandacht van de gebruiker, en dat ervaren we allemaal. Denk aan de hoeveelheid ‘kleine’ dingetjes die je even tussendoor doet als je aan het video-bellen bent. Toch even de mail checken, toch even iets opzoeken.
Voor leerlingen en studenten geldt dit net zo, met als eindresultaat: oppervlakkige aanwezigheid, weinig focus en weinig leren. Ook het gebruik van ChatGPT of andere AI-chatbots helpen hierbij: telkens als je moet wachten kun je weer ‘eventjes’ iets anders doen. Of: gewoon direct het antwoord kopiëren zonder na te denken! Dat gebeurde natuurlijk ook al in de tijden van Wikipedia, en het laat precies zien wat er vaak mis gaat. Door het werken met een digitaal middel, vergeten we het om het denkwerk te verrichten. En daar gaat het nu juist om!
Een wit A4’tje zal nooit vechten om je aandacht door middel van notificaties, reclames, pop-ups of chatvensters.
Offline denken
Wanneer er denkwerk gevraagd wordt zijn we gebaat bij focus en weinig afleiding. Precies dat wat bij het werken met een device vaak op de proef wordt gesteld! Daarom is ‘offline denken’ zo belangrijk: ruimte nemen om zonder apparaat te (be)denken. Daarbij zijn er verschillende voordelen van het werken zonder device:
- Geen strijd om aandacht:
Je merkt het zelf ook vast: als er een scherm aanstaat wordt je aandacht daar naartoe getrokken. Voor leerlingen en studenten geldt hetzelfde, en dat betekent dat op zo’n moment de focus echt minder is. Wanneer de schermen dicht zijn verhoogt dit de aandacht, en wanneer de devices uit het zicht zijn zelfs nog meer. - Echt samenwerken
Mensen zijn sociale wezens, en leerlingen en studenten zijn dit gek genoeg ook. We hebben echt contact nodig. Samen in dezelfde ruimte, werken aan dezelfde dingen. Samenwerken in groepen is daarom een krachtig principe. Het daagt uit, helpt bij het leren én motiveert. - Bewuster van wat je doet
Schrijven is moeilijker dan typen, omdat het motorisch meer vraagt. Een tik op een tablet is zo gedaan, een tekst schrijven met pen voelt als een hele klus. Het voordeel & het resultaat: je bent bewuster van dat wat je doet, maakt en bedenkt. Dit geldt ook voor plannen in een papieren agenda, het opschrijven van doelen of het maken van aantekeningen. - Visueel werken
Tekenen, mindmappen, visualiseren: het zijn vormen die passen bij hoe het brein denkt en leert. Dit zijn ook bij uitstek dingen die offline goed werken. Er zijn prachtige digitale tools, maar een whiteboard, post-its of gewoon een leeg A4’tje zullen altijd de voorkeur hebben. Het is de snelste weg om dat wat je denkt zichtbaar te maken. - Betrokkenheid
Deze hangt samen met de aandacht, maar is zeker het apart benoemen waard. Een scherm laat je ‘hangen’, het maakt dat je een passieve houding aanneemt. Precies dat is iets waar je als docent last van hebt in de klas: je wil graag betrokken leerlingen of studenten. Zonder devices en mét een goede werkvorm zie je dat er meer betrokkenheid, enthousiasme en daarmee ook motivatie ontstaat bij leerlingen of studenten.
En digitaal werken dan?
Moeten alle devices dan maar de school uit, omdat het zorgt voor afleiding? Dat zeker niet! Daar waar er een echte focus nodig is en/of er samengewerkt moet worden is het goed om te starten zonder schermen. Maar wanneer het ‘denken’ over is, en het tijd is om te ‘werken’, dan is het juist wél handig om digitale middelen in te zetten.
Denk alleen al aan het schrijven van teksten of het versturen van een mailtje. Maar ook: video’s maken en editen, online informatie verzamelen of een tutorial kijken. Er zijn enorm veel voorbeelden van goede online werkvormen of manieren om digitale middelen in te zetten. Het belangrijkste: zorgen dat het bewust wordt ingezet.
En met AI?
AI biedt daarbij weer een extra uitdaging: want naast een middel om het werken te versnellen, kan AI ook helpen om het denken te versterken. Sterker: de meest interessante vormen van het inzetten van AI zit precies daarop: het uitdagen om jou als student, leerling of zelf docent verder te helpen. Laat studenten eens experimenteren met een prompt als deze:
“Ik lever hieronder mijn verslag in samen met het beoordelingsformat. Ik wil dat je feedback geeft alsof je mijn docent bent, maar niet in de vorm van directe verbeteradviezen. Stel kritische vragen, benoem opvallende keuzes en geef reflecties die mij helpen om zelf te bedenken hoe ik het verslag kan verdiepen of verbeteren. Richt je ook op hoe ik mijn niveau kan verhogen, voorbij de minimale eisen van het format.”
Natuurlijk is het in een dergelijk voorbeeld makkelijker om gewoon verbeteradvies te vragen! Maar door hier bewust te sturen op het zelf leren denken helpt AI je echt vooruit. Kortom: als het gaat over AI is het misschien wel nóg belangrijker om heel bewust te denken en te werken.
Aan de slag in de klas
Kortom: de kracht zit in de combinatie. Vandaar ook het korte motto: ‘denk offline, werk online’. Bewust keuzes maken is daarbij belangrijk, en dat is lastig voor leerlingen en studenten. Help daar dus bij als docent! Doe voor, wees soms strikt (devices in de tas!) en laat de voordelen ervaren van het denken zonder apparaat.
Doe dat ook zelf (en met collega’s!). Sluit eens vaker je laptop, leg je telefoon even weg, verstop je tablet. Focus op dat wat er moet gebeuren, en schrijf, teken of visualiseer.
In het begin is dit best lastig, inmiddels is het een gewoonte voor velen om de hele dag door een device binnen handbereik te hebben. En gewoontes zijn moeilijk om te veranderen. Maar door hier bewust op te sturen help je leerlingen of studenten beter leren, zorg je voor meer motivatie én verhoog je de betrokkenheid. Het beste van twee werelden dus: denk offline, werk online.
(Een eerdere versie van dit artikel verscheen in februari 2022)
Mede-oprichter van Vernieuwenderwijs. Adviseur Curriculum Playground. Docent, onderwijsontwerper & maker. Altijd veel ideeën, en op zoek naar de verbinding tussen leren, creativiteit en technologie. Onderwijs kan altijd beter, maar mag ook zeker leuker!
Niet alleen de lockdowns en verplichte quarantaines hebben geleid tot veel meer schermgebruik op school en bij de leerlingen, maar ook de soms overhaaste ‘implementering’ van de digisprong van minister Weyts. In onze scholengemeenschap kregen alle leerlingen, zonder veel uitleg of overleg, plots elk een laptop, die ze in elke les bij moeten hebben. Gevolg is inderdaad dat de leerlingen haast nooit meer op één iets gefocust zijn. ‘Denk offline’ bestaat in veel lessen niet meer. Of de digisprong op die manier zal leiden tot ‘diepgaander leren’ zoals in de visienota van minister Weyts verwacht wordt, durf ik ernstig te betwijfelen.
Hoi Ann, dank voor je reactie! Inderdaad, vaak gaat het fout omdat het gezien wordt op die manier. Dat betekend niet dat de ‘aandacht’ niet terug gewonnen kan worden! Sterker: hier moet je als docent durven kiezen voor wanneer je welk middel inzet. Hoe doe jij dat?